Nga: Fatmir S. Baçi
Çdo gjuhë në rruzullin tokësor, çdo popull në çfarëdo gjeografie, ose e ka përjetuar dhe ezauruar tashmë, ose është në pritje të epokës së tij të artë e të shkëlqyer, atij burimi të pashtershëm idesh madhështore ku theksi bie mbi lirinë dhe të ardhmen, duke ushtruar një ndikim të gjerë në jetën e masave dhe të njerëzve që e flasin atë gjuhë. Këtu nuk kemi të bëjmë me një ekzagjerim naiv, as me ndonjë imagjinatë të mitizuar, por me një rregull universal që i shërben edukimit normativ përmes sprovave të ndryshme në situata të paracaktuara. Rrjedhimisht, kjo sjell reagime të paracaktuara, të cilat te njeriu lidhen me mënyrën e të menduarit dhe praktikën përkatëse, për t’u standardizuar më pas si mendësi dhe praktikë e arritjeve njerëzore.
Çdo bashkësi zotëron një gjuhë që shpjegon dhe i bashkon pjesëtarët e saj rreth interesave personale dhe të përbashkëta, ashtu siç çdo gjuhë ka një elitë që vlerëson dhe gjykon zbatimin e ligjeve, të cilat shoqërojnë këto interesa gjatë manifestimit të tyre. I gjithë ky proces, me ose pa vetëdije, ndërton dhe mirëmban një infrastrukturë të caktuar mendimi dhe dijeje për rritjen dhe edukimin e individëve dhe komuniteteve që veprojnë nën strehën e asaj gjuhe.
Njeriut i janë dhuruar për përdorim një sërë trajtash ekzistenciale, pa të cilat ai pushon së qeni njeri, dhe përmes të cilave bëhet i mirë ose i keq, varësisht se si vepron me to. Pa dyshim, më e rëndësishmja ndër to është gjuha; emrat që iu dhuruan Ademit (a.s.) u bënë shenjë e epërsisë së tij mbi të gjitha krijesat e tjera. Megjithatë, njeriu nuk është pronar i trajtave të tij ekzistenciale; ai mund t’i përdorë ose t’i keqpërdorë ato, sipas zgjedhjes dhe përgjegjësisë së vet, por kjo nuk e bën atë pronar. E gjitha kjo ngjan me paranë apo kartëmonedhën: njeriu e posedon, mund ta shpenzojë për mirë ose ta shpërdorojë, por nuk guxon ta djegë apo ta asgjësojë, të paktën jo publikisht, sepse pronar i vërtetë i asaj paraje mbetet banka.
Po ashtu, as gjuha nuk është pronë e njeriut; atij i është lënë vetëm në përdorim, nën paralajmërimin e rreptë se do të mbajë përgjegjësi për mënyrën se si e ka trajtuar, përdorur apo keqpërdorur fjalën. Njeriu nuk është pronar i gjuhës, sepse sikur të ishte pronar, nuk do të mbante përgjegjësi për fjalët e tij as para Zotit, as para vetes e as para të tjerëve — dhe pikërisht këto janë marrëdhëniet që ndërtohen gjatë jetës. Njeriu nuk është pronar i gjuhës, sepse egoizmi i tij nuk do të linte shteg për marrëveshje me të tjerët dhe me ata që janë ndryshe. Rrjedhimisht, ai nuk do ta kishte të nevojshme të përpiqej për individualitetin e tij duke u dalluar nga të tjerët, dhe as nuk do të pranonte të kufizohej brenda kornizave të identitetit në raport me shoqërinë.
Në këto amplituda ngjarjesh, si individi ashtu edhe komuniteti fitojnë hapësirën dhe kohën e nevojshme për tu ngritur në teori, për të zbatuar në praktikë dhe për të mbrojtur vlerat, si dhe për të edukuar e arsimuar brezin e ardhshëm. Kjo është vetëm ana e dukshme që përshkruan rregullin për mbarë njerëzimin, me ndryshimin se ngjarje të tilla ndodhin në rrethana dhe kohë të ndryshme, në varësi të pjekurisë dhe gatishmërisë së çdo populli dhe gjuhe. Kjo ndodh sepse qytetërimet dhe shoqëritë kalojnë përmes cikleve të ngritjes dhe rënies, ku në epoka të caktuara krijohen kushtet për lulëzimin e ideve dhe vizioneve të reja nga ndonjë kulturë e fjetur, të cilat natyrisht sjellin konceptime të reja mbi kuptimin dhe zbatimin e lirisë.
Kjo do të thotë se disa sisteme ndryshken, vjetrohen, humbasin indin jetësor për shoqërinë dhe individët e tyre, mbyllen ndaj mundësive të reja, bëhen të ashpra dhe represive ndaj njerëzve të vet, dhe kjo u mbetet mënyra e fundit për t’u mbajtur në një inerci të përshpejtuar drejt greminës. Po. Kështu përsëritet në mënyrë të pashërueshme përgjatë gjithë historisë njerëzore; vetëm nuancat e bëjnë dallimin e rënies së një qytetërimi nga një tjetër, por thelbi mbetet i njëjtë.
Po. Kjo është e pamohueshme: dikush paimagjinueshëm i fuqishëm bie nga maja në kaosin më të thellë, ndërsa dikush paimagjinueshëm i dobët ngrihet nga moçali i llumtë dhe vendoset në një majë edhe më të lartë. Ky është një ligj i pashmangshëm, një rregull kozmik për të gjitha krijesat: nëse ka fillim, do ta arrijë kulmin, e pas tij pason rënia. Historia na dëshmon për popuj që arritën majat, por më vonë përjetuan stanjacion të papritur dhe më pas rënie të pamëshirshme, ashtu siç të tjerë, të saposhfaqur me ide në dukje iracionale, arrijnë periudhën e lulëzimit me një dinamikë jashtëzakonisht të shpejtë dhe efikase.
Diçka e tillë përbën një ligj ekskluziv të kësaj bote, i cili nuk është shmangur dhe nuk mund të shmanget; ai është në fuqi dhe nuk do të shfuqizohet kurrë deri në Ditën e Gjykimit. Sikur të ishte ndryshe, disa popuj apo gjuhë të caktuara do të kishin argumentin e padiskutueshëm për t’u ankuar për një padrejtësi të madhe, gjë që në fakt është e pamundur të vërtetohet.
Ky ligj kozmik, ose më saktë ky parim, duhet zhveshur nga çdo relativizëm. Një rregull i tillë për krijesat është dogmë, i pashmangshëm dhe i pandryshueshëm. Më e rëndësishmja, ai është një parim që, pavarësisht se nuk matet duke projektuar përvojën e së kaluarës mbi të tashmen, në thelb përsëritet gjatë gjithë historisë me dallime në nuanca të vogla. Ekuilibri natyror i proceseve shoqërore nuk lejon dominimin e përhershëm të një populli apo gjuhe mbi të tjerët; të gjithë kalojnë përmes dinamikës së zhvillimit, bëhen gjeneratorë të ndryshimeve të mëdha, dhe kur ndihet ngopja e sistemit, shfaqet përtacia për të pranuar ide të reja, humbet guximi për ndryshime të brendshme dhe, përfundimisht, vjen rënia.
Por këtu duhet theksuar se procesi i edukimit dhe arsimimit, përmes të gjitha sprovave të kaluara, te ajo gjuhë apo ai popull ka arritur kulmin e vet, pas së cilit ka hyrë në rutinë, duke pritur me ose pa vetëdije rënien. Në historinë njerëzore, “epoka e artë” është ëmbëlsia që çdo popull a gjuhë e ka shijuar ose do ta shijojë. Kjo në fakt është mundësia e dhënë që drejtësia ndërnjerëzore të konsumohet në përputhje me të drejtën e shenjtë, e cila, ndonëse është urdhër për njeriun, krijon liri të plotë pranimi ose refuzimi, zbatimi ose moszbatimi. Vetëm në këtë mënyrë shprehet hapësira e lirisë me të cilën është pajisur njeriu, si dhe vizioni i tij drejt përjetësisë, me theks te përgjegjësia personale.
Nëse qasja e një populli apo gjuhe nuk është konsekuente me parimet dhe ligjet e lartpërmendura, atëherë “epoka e artë” shndërrohet thjesht në një mundësi për të evidentuar sjelljen e padrejtë ndaj saj. Në këtë rast, si gjuha ashtu edhe populli i asaj gjuhe e dinë se çfarë i pret, pavarësisht kokëfortësisë së tyre. Është jetike se si do të shfrytëzohet kjo “epokë e artë”, pasi për interesat e një populli apo gjuhe, kjo nuk është vetëm çështje e veprimtarisë së përkohshme, por edhe e përgjegjësisë teorike dhe sjelljes parimore në çdo veprimtari, e cila është një hap drejt përjetësisë. Sfida qëndron në dallimin se si kalohet nga një e kaluar e kufizuar drejt një të ardhmeje të pakufizuar. Ajo periudhë, e shkurtër apo e gjatë, e shënuar si kohë prosperiteti, mund të përdoret për progres empirik – që automatikisht nënkupton solidaritet dhe krijim vlerash të qëndrueshme – ose, anasjelltas, mund të shkojë dëm për shkatërrim dhe ushqim të egoizmit vetjak përmes arrogancës.
Po. Të gjithë ata popuj dhe ato gjuhë që nuk e kanë përjetuar ende, do ta kenë “epokën e tyre të artë” shkëlqyese. Por, se si do ta shpenzojnë atë që të vlejë si drejtësi, kjo është çështje dijeje, përgjegjësie dhe dinjiteti, duke i shtuar kësaj një karakter të fortë si rojtar të rreptë të vlerave të fshehta me të cilat është vepruar. Përndryshe, do t’i huqin rëndë qëllimet e tyre dhe jo vetëm që do të devijojnë nga “epoka e artë”, por do ta kthejnë gjithë kohën e tyre kundër vetes.
Dituria, përgjegjësia dhe dinjiteti luajnë rol kyç për drejtësinë dhe paanësinë, ndërsa karakteri vigjilon në çdo hap të individit dhe komunitetit për një ecje më të sigurt drejt së ardhmes. Siç dihet, prosperiteti sjell fuqinë e zgjedhjes dhe një dinamikë të urbanizuar që ngjall siguri te përfaqësuesit e asaj gjuhe. Tani, nëse ai popull do ta shfrytëzojë këtë për egoizmin e vet apo për krijimin e një shoqërie të drejtë që respekton të tjerët, kjo mbetet zgjedhja e tyre. Nëse ai popull ose ajo gjuhë, në momentin e takimit me “epokën e tyre të artë”, e ka shndërruar britmën e heshtur të robërisë së shkuar në fjalë lirie dhe vizioni për të ardhmen e të gjithë popujve të tjerë, të gjitha gjuhëve të tjera dhe çdo njeriu, vetëm atëherë ai qëndron para Portave të Mëdha të Kohës dhe lirisht mund të thuhet se tashmë po troket në të ardhmen.
Drejtësia është një realitet kozmik që buron nga Krijuesi drejt të gjitha krijesave. Njerëzimit, në bazë të pozitës së lartë të përgjegjësisë dhe lirisë që disponon, i jepet në varësi të mënyrës se si ai sillet ndaj vetes, ndaj përgjegjësisë së tij dhe se si e zbaton lirinë e dhuruar. Pikërisht sepse çdo krijesë, e dukshme ose e padukshme, është e varur dhe në çdo rast nën fuqinë gjithëpërfshirëse të drejtësisë kozmike, edhe gjithçka që ndodh – qoftë pozitive apo negative në perceptimin njerëzor – ndodh si konfirmim i drejtësisë dhe mbetet nën të njëjtën fuqi të saj. Sipas të njëjtës logjikë, liria si dhuratë e veçantë e Krijuesit të botëve për njeriun është e lidhur pazgjidhshmërisht si me drejtësinë universale (që vepron pandërprerë pavarësisht sjelljes njerëzore), ashtu edhe me drejtësinë e zgjedhjes njerëzore për të mirën ose të keqen, e gjithçka lidhet me të ardhmen nën shenjën e përgjegjësisë personale.
Kjo është kështu, sepse liria e vërtetë nuk është hakmarrje, por krijimi i një bote ku të gjithë kanë hapësirën e merituar për përparim dhe ku, me të njëjtin veprim e përgjegjësi personale, të gjithë kanë mundësinë për një surprizë të këndshme në përjetësi. Ndërsa e gjithë kjo tablo mund të përmbyset krejtësisht, nëse veprimet njerëzore bien ndesh me rendin e lartpërmendur. Duke ndjekur të njëjtën logjikë, duhet të pranojmë se ekziston edhe ana e kundërt e së njëjtës “epokë të artë” për një gjuhë apo popull. Kjo ndodh nëse hidhërimi i dhimbjes nga robëria e dikurshme derdhet mbi fjalët e tij, dhe nëse ky entitet, në mendimet e tij të tensionuara, dëshiron ta kompensojë apo ndreqë të kaluarën në dëm të popujve ose gjuhëve të tjera. Në këtë rast, ajo gjuhë ose ai popull ka zgjedhur shkëlqimin afatshkurtër të një meteori, dhe atë pikërisht në epokën e tij të artë.
Është tejet e rrezikshme të përdoret “epoka e artë” për hakmarrje, sepse çdo fije që vë në lëvizje një zbatim të tillë, shënon dhe është pjesë e të drejtës për përdorimin e lirisë vetjake, e cila mund të zbatohet me drejtësi ose padrejtësi në raport me të drejtën universale. Çdo përdorim destruktiv i prosperitetit çon drejt një suksesi jetëshkurtër që shuhet shpejt, duke lënë pas në këtë botë vetëm përçarje dhe rrënim, ndërsa në përjetësi, një përgjegjësi të madhe e të rëndë.
Popullit ose njeriut – i është dhënë të zgjedhë…! Dhe është e padiskutueshme që zgjedh!
Qenia njerëzore gjithmonë zgjedh; zgjedh sepse liria e zgjedhjes është vlerë themelore si për individin ashtu edhe për mbarë njerëzimin, me theks të rreptë te llogaridhënia, si epilog i përkohshmërisë këtu në tokë dhe si prolog i kalimit në përjetësi. Shkurtimisht, çdo popull apo gjuhë, ashtu si çdo individ, duhet të marrë një vendim të prerë: a do ta përdorë “epokën e tij të artë”, ditët e tij më të mira, për drejtësi dhe progres apo për lakmi dhe hakmarrje? Të dyja këto rrugë sjellin fitime të mëdha ose dëme të mëdha, ndërsa drejtësia universale mbetet e pandryshuar – gjithmonë dhe përgjithmonë, Drejtësi.
Ky artikull është përkthyer nga boshnjakishtja me ndihmë të IA.
