Krizat financiare, destabiliteti i tregjeve dhe bllokimet buxhetore të qeverive janë kthyer në ngjarje të njohura me pasoja globale. Islami na mëson se si të qëndrojmë të palëkundur përmes kësaj pasigurie.
Nga Dr. Jibran Khokhar dhe Anna Birawi
Publikuar: 20 Nëntor 2025 • 29 Xhumade el-Ula 1447
Përditësuar: 1 Korrik 2026 • 16 Muharrem 1448
8 minuta lexim • Drejtësi Sociale
Të jetosh përmes turbulencave ekonomike
Dimrin e kaluar, pas punës së tij të zakonshme nga ora nëntë deri në pesë, një baba i ri në Miçigan e gjeti veten duke bërë punë shtesë natën vonë, duke shpërndarë ushqim përmes aplikacioneve telefonike. Çmimet ishin rritur, qiraja i ishte dyfishuar dhe ai ende po përpiqej t’i mbante fëmijët e tij ngrohtë në një apartament të vjetër ku frynte erë. “Po i bëj të gjitha gjërat siç duhet,” tha ai, “por më duket sikur toka po më rrëshqet vazhdimisht nën këmbë.”
Për shumë familje anembanë Shteteve të Bashkuara, rrogat nuk zgjasin më aq sa dikur, dhe shumë e gjejnë veten duke punuar me dy punë si pjesë e ekonomisë gjithnjë në rritje gig (ekonomia e punëve me kontrata afatshkurtra). Ushqimet kushtojnë më shumë, qiratë vazhdojnë të rriten dhe çdo titull lajmesh rreth inflacionit, pushimeve nga puna apo mbylljeve të qeverisë duket se e shtrëngon gjoksin edhe pak më shumë. Pesha e pasigurisë është vazhdimisht e pranishme në jetën e përditshme. Turbulencat ekonomike janë tashmë një nga realitetet përcaktuese të kohës sonë. Krizat financiare, destabiliteti i tregjeve e madje edhe bllokimet e qeverive janë kthyer në ngjarje të njohura e me pasoja globale. Kur ekonomitë ngadalësohen, individët dhe familjet e ndiejnë atë drejtpërdrejt përmes humbjes së vendeve të punës, tkurrjes së të ardhurave, rritjes së borxheve, vonesave në pagesa dhe ankthit gjithnjë e më të madh për të ardhmen.
Për ata që varen nga programet publike ose mbështetja qeveritare, destabiliteti mund të jetë veçanërisht shqetësues. Mbylljet e përkohshme bllokojnë pagat për punonjësit publikë, pezullojnë ndihmën për ushqim dhe strehim, dhe gërryejnë rrjetat e sigurisë nga të cilat varen kaq shumë njerëz. Kërkimet tregojnë vazhdimisht se këto ndërprerje rrisin si tendosjen financiare ashtu edhe shqetësimin psikologjik, veçanërisht te familjet që tashmë gjenden pranë kufirit të varfërisë. [1] Përtej humbjes së të ardhurave, vështirësi të tilla shpesh rëndojnë thellë në shëndetin mendor dhe fizik, duke rritur normat e depresionit, ankthit dhe rraskapitjes. [2]
E megjithatë, mes kësaj pasigurie, Islami nuk ofron thjesht ideale të largëta, por një shoqërim të qëndrueshëm. Kur’ani dhe Suneti ofrojnë një kornizë morale dhe shpirtërore e cila i ankoron thellë besimtarët në kohëra të trazuara: Ne mësojmë se si besimi tek Allahu, mirënjohja, bujaria dhe përkujdesja komunitare mund ta transformojnë ankthin në qëndrueshmëri dhe vështirësinë në bereqet.
Njohja e natyrës së Rriskut: Përpjekja dhe besimi
Për këdo që sheh kursimet e tij të shkrihen apo që pret një rrogë e cila nuk vjen kurrë, mund të jetë e vështirë të besojë se furnizimi tashmë është i shkruar për të. E megjithatë, themeli i udhëzimit islam mbi vështirësitë financiare fillon pikërisht me këtë të vërtetë: rrisku (furnizimi) ynë vjen nga Allahu.
Profeti ﷺ ka thënë: “Nëse i biri i Ademit do të ikte nga rrisku i tij ashtu siç ikën nga vdekja, rrisku do ta arrinte atë patjetër, ashtu siç do ta arrijë vdekja.” [3] Ky mësim rrëzon iluzionin se jetesa jonë është tërësisht diçka e ndërtuar nga vetë ne. Ekonomitë moderne shpesh e vendosin produktivitetin dhe kontrollin personal në qendër të suksesit, por Islami e vendos furnizimin brenda urtësisë hyjnore. Kur’ani na kujton se Allahu “ia shton furnizimin atij që do, dhe ia pakëson atij (që do)” (Kur’an 30:37).
Kuptimi se rrisku në thelb qëndron në duart e Allahut, riformëson mënyrën se si ne i përgjigjemi vështirësisë. Në vend që ta shohim vështirësinë financiare si një dështim personal, ne fillojmë ta shohim atë si pjesë të një ritmi hyjnor — stinë lehtësimi dhe vështirësie përmes të cilave rafinohen durimi, përulësia dhe mirënjohja jonë. Ky ndërgjegjësim e qetëson zemrën: Ne vazhdojmë të përpiqemi, por ndalojmë së besuari se çdo luhatje në llogarinë tonë bankare përcakton vlerën apo të ardhmen tonë. [4]
Ky kuptim nuk është një thirrje për pasivitet, por për një përpjekje të mbushur me qëllim. Besimtari urdhërohet të punojë, të kërkojë të ardhura të hallallit dhe të planifikojë me përgjegjësi, duke e pranuar njëkohësisht se rezultatet i përkasin Atij që e jep furnizimin. Ky ekuilibër mes përpjekjes dhe besimit kultivon qetësinë në kohë destabiliteti. Profeti ﷺ e përshkroi këtë ekuilibër përmes konceptit të teuekkulit: mbështetjes tek Allahu e cila bashkëjeton plotësisht me përpjekjen e qëllimshme. Është interesante se psikologjia moderne sot dëshmon se një besim i tillë — pranimi i asaj që është përtej kontrollit të dikujt — e redukton ankthin dhe e forcon qëndrueshmërinë në kohëra të pasigurta.
Ekonomia e brendshme e Kena’atit (kënaqjes me atë që ke)
Shumë prej nesh e njohin frikën e heshtur se faturat nuk do të mund të paguhen apo se siguria mund të zhduket brenda natës. Për disa, kjo frikë tashmë është kthyer në realitet. Vende pune të humbura, kursime të shteruara, asistenca të vonuara. Këto momente mungese mund të ndihen të padurueshme, por ato gjithashtu zhveshin iluzionet rreth asaj që vërtet na mban gjallë. Ato zbulojnë se sa të brishta janë masat e kësaj bote për suksesin dhe se sa e varur mund të bëhet paqja jonë mendore nga numrat në një llogari bankare.
Profeti ﷺ i foli drejtpërdrejt kësaj sfide kur tha: “Kushdo që e bën dynjanë shqetësimin e tij më të madh, Allahu do t’i vendosë varfërinë mes syve dhe do t’ia shpërndajë çështjet, dhe ai nuk do të marrë asgjë nga kjo botë përveç asaj që i ishte caktuar. Por kushdo që e bën Ahiretin (Botën Tjetër) qëllimin e tij, Allahu do t’ia mbledhë çështjet, do t’i vendosë pasurinë në zemrën e tij, dhe dynjaja do t’i vijë atij e nënshtruar.” [5]
Ky hadith mbart një të vërtetë sa shpirtërore aq edhe psikologjike. Frika financiare mund të krijojë iluzionin e një mungese të përhershme, edhe atëherë kur nevojat tona bazë janë të përmbushura. Kërkimet e sjelljes e quajnë këtë “mentaliteti i skamjes”: një gjendje ku shqetësimi mbi burimet ngushton vëmendjen dhe shteron energjinë emocionale. [6] Islami nuk e shpërfill këtë frikë, por e ridrejton atë me butësi. Kur privimi zbulon se sa pak kontroll kemi në të vërtetë, besimi ofron një mënyrë të re të të parit: Ajo që na mungon në pasuri mund të zëvendësohet me qartësi, qëndrueshmëri dhe qëllim. [7]
Profeti ﷺ ka thënë gjithashtu: “Pasuria nuk do të thotë të kesh shumë pasuri materiale, por pasuria e vërtetë është pasuria e shpirtit.” [8] Ai lutej: “O Allah, bëje furnizimin e familjes së Muhamedit të mjaftueshëm për nevojat e tyre.” [9] Këto fjalë na kujtojnë se prosperiteti në Islam nuk ka të bëjë me bollëkun, por me mjaftueshmërinë — të kesh mjaftueshëm për të jetuar me dinjitet dhe mirënjohje. Kërkimet moderne i bëjnë jehonë këtij parimi të përjetshëm: Sapo nevojat bazë përmbushen, pasuria shtesë sjell gjithnjë e më pak kthime në lumturi. [10]
Për ata që gjenden në vështirësi të vërteta, kjo nuk është një thirrje për të romantizuar varfërinë apo për të pranuar padrejtësinë. Islami i urdhëron besimtarët dhe shoqëritë njësoj që të luftojnë pabarazinë dhe të mbështesin njëri-tjetrin përmes zekatit, sadakasë dhe institucioneve të dhembshurisë. Megjithatë, besimi zbulon gjithashtu diçka brenda vetë vështirësisë: Kur skamja i ngushton opsionet tona, ajo mund të hedhë dritë se për sa shumë pak kemi nevojë realisht për të mbijetuar, dhe se sa shumë forcë, kreativitet dhe bujari ka mbetur ende në botë.
Kur’ani këshillon: “Hani e pini, por mos e teproni. Vërtet, Ai nuk i do ata që e teprojnë” (Kur’an 7:31). Në kohë lehtësimi, ky ajet frenon grykësinë; në kohë vështirësie, ai i jep dinjitet thjeshtësisë. Kënaqja e vërtetë (kena’ati) nuk është mohimi i nevojës, por pranimi se ajo që Allahu ka caktuar, sado e kufizuar qoftë, mbart gjithsesi urtësi dhe mëshirë.
Duke e rikonceptuar pasurinë si qëndrueshmëri shpirtërore dhe jo si tepricë, Islami i rikthen shpresën atyre që lundrojnë përmes vështirësive financiare. Na kujton se edhe kur mjetet tona janë të shtrënguara, vlera jonë nuk zvogëlohet; furnizimi ynë mund të ngushtohet, por kujdesi i Allahut jo.
Lidhjet farefisnore, mirënjohja dhe dhënia
Profeti ﷺ ka thënë: “Kush dëshiron t’i shtohet rrisku dhe t’i zgjatet jeta, le të mbajë lidhjet farefisnore.” [11] Ky mësim na kujton se bekimet materiale janë thellësisht të lidhura me përgjegjësinë sociale. Pasuria dhe mirëqenia nuk mbahen gjallë në izolim, por lulëzojnë përmes lidhjeve, përkujdesjes dhe dhembshurisë.
Vështirësia ekonomike mund t’i bëjë njerëzit të ndihen të izoluar, të rraskapitur ose të pasigurt se ku të drejtohen. Megjithatë, Islami na thërret drejt komunitetit, duke na nxitur t’i shtrijmë dorën dhe të mbështesim njëri-tjetrin edhe në kohëra të vështira. Kërkimet moderne konfirmojnë këtë urtësi: Individët me rrjete të forta familjare dhe shoqërore e marrin veten më shpejt nga humbjet financiare dhe tregojnë një qëndrueshmëri më të madhe emocionale. [12] Mirënjohja dhe bujaria, po ashtu, kanë përfitime të matshme për shëndetin mendor, duke nxitur ndjenjën e qëllimit, kënaqësisë dhe shpresës.
Profeti ﷺ gjithashtu ka thënë: “Dora e sipërme është më e mirë se dora e poshtme. Dora e sipërme është ajo që jep, dhe dora e poshtme është ajo që merr.” [13] Të dhënit nuk është një shterim i burimeve; ai është një burim fuqizimi. [14] Studimet mbi shpenzimet bamirëse tregojnë se edhe aktet më modeste të ndarjes rrisin lumturinë dhe zvogëlojnë ankthin, përfshirë këtu edhe ata me mjete të kufizuara. [15]
Periudhat e destabilitetit ekonomik, shpesh të shoqëruara me masa shtrënguese, përfitime të reduktuara publike apo ndërprerje në programet qeveritare, mund t’i lënë shumë familje veçanërisht të cenueshme. Kërkimet nga Amerika e Veriut dhe Evropa tregojnë se shkurtimet në mirëqenien sociale dhe vonesat në asistencën sociale rrisin pasigurinë ushqimore, thellojnë depresionin dhe, në disa raste, kontribuojnë në tragjedi të parandalueshme. [16] Modeli profetik i parashikoi këto cenueshmëri, duke institucionalizuar dhembshurinë përmes zekatit, sadakasë dhe vakëfit. Kur’ani urdhëron: “Ndihmojeni njëri-tjetrin në punë të mira dhe në devotshmëri” (Kur’an 5:2), duke e transformuar ndjeshmërinë në veprim kolektiv.
Si komunitet mysliman, ne inkurajohemi si të japim ashtu edhe të marrim ndihmë përmes institucioneve të besueshme — qofshin këto fonde lokale të zekatit, nisma komunitare të vakëfit ose platforma kombëtare të ndihmës. Përmes mirënjohjes, bujarisë dhe lidhjeve farefisnore, besimtarët kultivojnë bereqetin: atë bekim të heshtur e mbajtës që i jep mjaftueshmëri mjeteve të kufizuara. Kur’ani thotë: “Dhe kur Zoti juaj kumtoi: ‘Nëse jeni falënderues, Unë patjetër do t’jua shtoj (të mirat). Por nëse jeni mosmirënjohës, vërtet dënimi Im është i ashpër.'” (Kur’an 14:7). Këto virtyte forcojnë zemrat individuale, ndërkohë që ushqejnë të gjithë komunitetin, duke krijuar stabilitet edhe në kohëra vështirësie. [17]
Kur sistemet formale dështojnë, këto parime i fuqizojnë besimtarët të mbështesin drejtësinë përmes ndihmës së drejtpërdrejtë, advokimit dhe përkujdesjes së ndërsjellë. Merrni parasysh historinë e fundit të një xhamie lokale, e cila ishte një nga të vetmet institucione që iu përgjigj një nëne që kishte nevojë për qumësht formulë për foshnjën e saj. [18] Momente si këto na kujtojnë si faktin se sa e brishtë mund të jetë jeta, ashtu edhe se sa transformues është edhe një akt i vetëm mëshire. Gjestet e vogla, si një fqinj që ndan ushqimin, një mik që ofron udhëzime financiare apo një anëtar i komunitetit që pyet për gjendjen tënde, shumëzohen në valë përkujdesjeje që mbajnë jetë gjallë.
Besimi në këtë kuptim është sa personal aq edhe komunitar. Ai mëson durimin përballë vështirësive, duke i frymëzuar njëkohësisht besimtarët t’ua lehtësojnë barrën të tjerëve. Vështirësia ekonomike, atëherë, nuk është thjesht një sprovë individuale, por një përgjegjësi e përbashkët morale që i lidh zemrat përmes dhembshurisë dhe shërbimit. Duke mbajtur lidhjet farefisnore, duke shprehur mirënjohje dhe duke praktikuar bujarinë, ne marrim pjesë në një rrjet të gjallë përkujdesjeje. Megjithëse kjo mund të duket paradoksale, përfitimi kolektiv i këtyre masave e forcon si shpirtin ashtu edhe komunitetin, dhe sjell bereqet të qëndrueshëm edhe në mes të skamjes.
Ekonomia e besimit në kohëra të pasigurta
Destabiliteti financiar është pjesë e historisë njerëzore. Tregjet ngrihen dhe bien, monedhat dobësohen dhe institucionet lëkunden. E megjithatë, besimi i besimtarit mbetet i ankoruar në qëndrueshmërinë e mëshirës hyjnore. Kur’ani premton: “E kush mbështetet tek Allahu, Ai i mjafton atij” (Kur’an 65:3).
Modeli profetik nuk ofron vetëm udhëzime për ta përballuar vështirësinë, por një vizion për ta transformuar atë. Besimtarët thirren të punojnë me integritet, të mbajnë lidhjet familjare, të japin lëmoshë dhe të jetojnë me maturi e mirënjohje. Përmes këtyre praktikave, ata kultivojnë si qëndrueshmërinë praktike, ashtu edhe thellësinë shpirtërore.
Edhe atëherë kur rrjetat mbrojtëse të kësaj bote shpërbëhen, mëshira e Allahut vazhdon të na mbajë. Besimi nuk e fshin pasigurinë, por ai na mëson se si të qëndrojmë brenda saj, me besim, ekuilibër dhe shpresë se çdo sprovë mbart në vetvete farën e bereqetit.
Shënime:
[1] Marianne Bitler dhe Hilary Hoynes, “Sa më shumë ndryshojnë gjërat, aq më shumë mbeten njësoj? Rrjeti i sigurisë dhe varfëria në Recesionin e Madh,” Journal of Labor Economics 34, nr. S1 (2016); Emily C. Dore et al., “Efektet afatgjata shëndetësore të reformës së mirëqenies sociale,” Social Science and Medicine 371 (2025).
[2] Kien H. Ng et al., “Kriza Ekonomike Globale: Efektet mbi Shëndetin Mendor dhe çfarë mund të bëhet,” Journal of the Royal Society of Medicine 106, nr. 6 (2013): 211–14; Marco Angrisani et al., “Efekti i humbjes së pasurisë së banesave në shpenzimet gjatë Recesionit të Madh,” Economic Inquiry 57, nr. 2 (2019): 972–96.
[3] Hiljetul Evlija, nr. 7/90. Klasifikuar hasen (i mirë) sipas el-Albanit.
[4] Shih: Anna Birawi, “Sa vlejme? Ripërcaktimi i vlerës myslimane me dinjitet dhe nder,” Yaqeen Institute for Islamic Research, 11 shkurt 2025.
[5] Sunen Ibn Maxhe, nr. 4105.
[6] Anandi Mani et al., “Varfëria pengon funksionin kognitiv,” Science 341, nr. 6149 (2013): 976–80.
[7] Lexo: Osman Umarji, “Psikologjia e Pasurisë: Një perspektivë islame mbi financat personale,” Yaqeen Institute for Islamic Research, 1 korrik 2021.
[8] Sahih el-Buhari, nr. 6446; Sahih Muslim, nr. 1051.
[9] Sahih el-Buhari, nr. 6460.
[10] Daniel Kahneman dhe Angus Deaton, “Të ardhurat e larta përmirësojnë vlerësimin e jetës por jo mirëqenien emocionale,” PNAS 107, nr. 38 (2010): 16489–93.
[11] Sahih el-Buhari, nr. 5986; Sahih Muslim, nr. 2557.
[12] Julianne Holt-Lunstad et al., “Marrëdhëniet sociale dhe rreziku i vdekshmërisë: Një rishikim meta-analitik,” PLOS Medicine 7, nr. 7 (2010).
[13] Rijadus-Salihin, nr. 296.
[14] Profeti ka thënë: “Sadakaja nuk e pakëson pasurinë, askush nuk e fal tjetrin veçse Allahu i shton atij nderin, dhe askush nuk tregohet i përulur për hir të Allahut veçse Allahu e ngre atë në gradë” (Sahih Muslim, nr. 2588).
[15] Elizabeth W. Dunn et al., “Shpenzimi i parave për të tjerët nxit lumturinë,” Science 319, nr. 5870 (2008): 1687–88; Garam Kim et al., “Shpenzimi prosocial inkurajon lumturinë,” PLOS ONE 17, nr. 9 (2022).
[16] Ben Barr et al., “Vetëvrasjet e lidhura me recesionin ekonomik 2008–2010 në Angli: Analiza e trendit kohor,” BMJ 345 (2012).
[17] Shënimi 17 nuk figuron në tekstin origjinal.
[18] Marni Rose McFall, “Një grua pyet kishat nëse do të ushqejnë foshnjën e uritur—Përgjigjja është tronditëse,” Newsweek, 10 nëntor 2025; Jen Cardone, “Një eksperiment viral në TikTok nxjerr në pah bujarinë e një Xhamie në Charlotte,” Queen City News, 11 nëntor 2025.
Mbi Autorët:
Dr. Jibran Khokhar është Hulumtues i Lartë (Senior Fellow). Ai lindi në Kuvajt, ku mësoi Kur’anin përmendësh dhe mori ixhazet. Mori diplomën Bachelor në Shkencat e Jetës nga Universiteti Queen’s dhe doktoraturën në farmakologji dhe toksikologji nga Universiteti i Torontos, pasuar nga një hulumtim pas-doktoral në psikiatri në Kolegjin Dartmouth. Aktualisht është Profesor i Asociuar dhe Kryetar i Kërkimit Kanadez në neuropsikofarmakologjinë përkthimore në Universitetin Perëndimor (Western University), ku studion përdorimin e substancave, sëmundjet e rënda mendore dhe efektet e abuzimit me drogën në trurin në zhvillim. Ai gjithashtu shërben si hatib për komunitetin në Londër.
Anna Birawi është Zëvendësredaktore në Institutin Yaqeen për Kërkime Islame. Ajo ka marrë diplomën Bachelor në Filozofi dhe Teologji nga Universiteti i Nottingham-it dhe Masterin në Studimet e Lindjes së Afërt dhe të Mesme nga SOAS (Universiteti i Londrës). Interesat e saj kërkimore përfshijnë formimin e besimit në botën perëndimore dhe marrëdhënien shpeshherë delikate mes vlerave fetare, drejtësisë sociale dhe filozofive të jetuara. Gjatë 10 viteve të fundit, Anna ka punuar si redaktore dhe shkrimtare.
