Modeli spartan nuk funksionoi për Spartën. Do të jetë edhe më keq për Izraelin.
Nga Irad Malkin, laureat i Çmimit të Izraelit për Histori në vitin 2014 dhe anëtar i huaj i Akademisë së Athinës.
“Ne hebrenjtë jemi ende këtu, por ku janë grekët e lashtë?”
Kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu ma bëri mua, një historian klasik, këtë pyetje 10 vjet më parë kur u takuam në një ceremoni të çmimit kombëtar. Një dekadë më vonë, duket se i ka gjetur ata.
Javën e kaluar, Netanyahu përmendi grekët e lashtë duke i dhënë një paralajmërim të ashpër vendit të tij. Duke cituar armiqësinë në rritje të Evropës, ndikimin e minoriteteve militante myslimane në politikën e jashtme evropiane dhe atë që ai e përshkroi si fushata dezinformuese të financuara nga Katari në mediat sociale, Netanyahu argumentoi se Izraeli përballet me një izolim ndërkombëtar në rritje. Zgjidhja e tij: përgatituni për një realitet të ri ekonomik dhe strategjik.
“Ne do të duhet të përshtatemi me një ekonomi me tipare autarkike,” deklaroi ai. “Unë jam një mbështetës i tregjeve të lira, por për të mbijetuar, ne duhet të sigurojmë aftësinë për të prodhuar atë që është e nevojshme për sigurinë kombëtare, veçanërisht armët. Ne jemi Athina dhe Sparta—dhe ndoshta një Super-Spartë. Nuk kemi zgjidhje tjetër.”
Analogjia është joshëse por e rrezikshme. Përtej goditjes së saj retorike, “Super-Sparta” pasqyron një keqlexim të habitshëm të historisë dhe një projeksion shqetësues të së ardhmes së Izraelit. Analogjia nuk është një e forcës, por e pasigurisë. Nëse merret seriozisht, rrezikon ta drejtojë Izraelin drejt të njëjtit fat që i ndodhi Spartës origjinale: gërryerjen e shtetit dhe shoqërisë dhe, përfundimisht, disfatën ushtarake.
Sparta dhe Athina tashmë funksiononin si arketipe në antikitet. Athina përfaqësonte hapjen, tregtinë, kuriozitetin intelektual dhe, sado në mënyrë të papërsosur, demokracinë. Sparta përfaqësonte paranojën dhe militarizmin: një shoqëri e ashpër e fshehtë e sunduar nga një elitë luftëtare, e mobilizuar përjetësisht për luftë dhe e frikësuar nga kombi i skllavëruar që dominonte.
Përmendja e Netanyahut si për Athinën ashtu edhe për Spartën është kurioze, pasi të dyja nuk ishin modele plotësuese, por antagoniste. Kur Netanyahu sugjeron se Izraeli është “Athina dhe Sparta” dhe ndoshta “Super-Sparta”, ai e shemb dikotominë në një vizion të vetëm mbijetese përmes izolimit dhe rrethimit—një vizion i rrënjosur shumë më tepër në modelin spartan.
Rreziku i metaforës së Netanyahut nuk qëndron vetëm në imazhet e militarizuara, por edhe në logjikën më të thellë historike që ajo përmend. Sparta e lashtë, si Izraeli biblik, e justifikonte vetë praninë e saj në tokën e saj përmes atyre që historianët i quajnë mite themeluese. Të dyja shoqëritë e shihnin veten jo si vendase në territorin e tyre, por si të ardhur që e kishin rrëmbyer atë me sanksion hyjnor. Për izraelitët, premtimi iu bë Abrahamit nga Zoti; për Spartën, ai u dha nga Zeusi pasardhësve të Herakliut.
Mitet themeluese—narrativa që legjitimojnë zotërimin territorial—priren të dalin jo nga besimi, por nga ankthi. Ajo që merret si e vetëkuptueshme nuk kërkon justifikim të hollësishëm. Qyteti i lashtë mesopotamik i Eridusë, ekzistenca e të cilit supozohej se datonte që nga momenti i vetë krijimit, nuk kishte kurrë nevojë për një përrallë themelimi apo një histori pushtimi. Ekzistenca e tij ishte përtej sfidës.
Në të kundërt, popujt që e shihnin veten si të ardhur vonë në histori shpesh ndërtonin rrëfime të hollësishme se pse ata i përkisnin aty. Si grekët e lashtë ashtu edhe hebrenjtë e kuptonin veten si të huaj që kishin ardhur, kishin zhvendosur të tjerët dhe ishin vendosur. Mitet e tyre adresonin pyetje politike: Çfarë po bëjmë këtu? Pse këtu? Kush e autorizoi praninë tonë?
Për hebrenjtë, legjitimiteti mbështetej në premtimin hyjnor—besëlidhjen me Abrahamin dhe narrativën e Eksodit. Për spartanët, ishte miti i “kthimit të pasardhësve të Herakliut”. Në këtë histori, vetë Zeusi ia dhuroi Spartën spartanëve, duke justifikuar kështu përmbysjen e tyre të dinastisë më të vjetër të Menelaut dhe Helenës dhe vendosjen e një rendi të ri dorian.
Narrativa biblike e Izraelit në mënyrë të ngjashme pasqyron një popull të shqetësuar për brishtësinë e zotërimit të tij mbi tokën. Kur Netanyahu kapet pas Spartës si analogjia e Izraelit, ai pa dashje zbulon jo qëndrueshmëri, por shqetësim.
Pavarësisht nëse Netanyahu e dinte apo jo, ideja e një afiniteti midis hebrenjve dhe spartanëve ishte shfaqur tashmë në antikitet. Qysh në shekullin e dytë para Krishtit, kur fuqitë mesdhetare fabrikuan në mënyrë rutinore lidhje farefisnore me njëra-tjetrën, shfaqen jehona të një lidhjeje të tillë. Sipas 1 Makabenjve, Mbreti Areus i Spartës i drejtoi një letër kryepriftit në Jerusalem: “Mbreti Areus i spartanëve. Kryepriftit Onias. Përshëndetje! Është zbuluar në një shënim të shkruar se spartanët dhe hebrenjtë janë të afërm dhe janë të dy nga familja e Abrahamit.”
Pretendimi ishte pothuajse me siguri një shpikje politike. Megjithatë, ai pasqyron, ndoshta, një perceptim të fateve paralele—dy kombe të vogla që justifikojnë vendin e tyre në botë.
E ndërtuar mbi një ndjenjë të vazhdueshme pasigurie, analogjia “Super-Sparta” është veçanërisht e papërshtatshme si një model strategjik për shekullin e 21-të. Sparta mund ta mbante pamjen e vetëmjaftueshmërisë vetëm sepse qëndronte mbi një ekonomi të pasur agrare të punuar nga një popullsi e skllavëruar helote.
Megjithatë, edhe ky imazh i izolimit është mashtrues. Në realitet, autarkia spartane ishte një mit. Sparta nuk ishte kurrë e shkëputur nga bota e gjerë. Ajo ndoqi kolonizimin, mbajti tregti përtej detit dhe u mbështet në rrjetet tregtare të komuniteteve të saj të nënshtruara—perioikoi, ose “banorët përreth” territorit të saj.
Netanyahu e paraqet Izraelin, si Spartën, si një vend të rrethuar nga armiqtë dhe të detyruar në mbrojtje të përhershme. Por kjo i keqkupton të dy shtetet. Sparta nuk ishte kurrë vërtet viktima e rrethuar. Si një superfuqi moderne, Sparta ishte një hegjemone rajonale që kërkonte dominim përtej kufijve të saj. Në mënyrë të ngjashme, në kontrast me ditët e para kur ishte vërtet i rrethuar, Izraeli tani projekton fuqi në të gjithë Lindjen e Mesme. Askund kjo nuk ka qenë më e dukshme sesa në Gaza, ku fushatat ushtarake izraelite kanë prodhuar shkatërrim dhe vuajtje civile të paprecedentë.
Për më tepër, mrekullia ekonomike e Izraelit mbështetet në integrimin në tregjet globale—teknologji e lartë, farmaceutikë, eksporte energjie dhe flukse të kapitalit sipërmarrës. Të sugjerosh se Izraeli mund—ose duhet—të tërhiqet në autarki është të minosh vetë themelet e prosperitetit të tij. Edhe industritë e tij të mbrojtjes, të cilat Netanyahu i përkrah si shtyllën kurrizore të vetëmjaftueshmërisë kombëtare, varen nga partneritetet ndërkombëtare, zinxhirët globalë të furnizimit dhe tregjet e eksportit. Asnjë shtet i vogël, sado i militarizuar, nuk mund të lulëzojë duke u shkëputur nga bota.
Në fakt, modeli spartan ishte në fund të fundit i paqëndrueshëm edhe për vetë Spartën. Militarizmi i ngurtë solli dominim afatshkurtër, por siguroi rënie afatgjatë. Në periudhën arkaike, Sparta prodhoi art, poezi dhe muzikë. Por në epokën klasike, në shekujt e pestë dhe të katërt para Krishtit, këto shprehje kulturore ishin zhdukur kryesisht. Një fokus gjithëpërfshirës në kontrollin e brendshëm dhe pushtimin e jashtëm i shteroi burimet e qytetit dhe gërryu në mënyrë të vazhdueshme trupin e tij qytetar. Ajo që filloi si një stil jetese ushtarak i menduar për të siguruar një polis të lulëzuar, gradualisht u bë një qëllim në vetvete—duke lënë pak hapësirë për gjë tjetër.
Athina, në të kundërt, megjithëse e mposhtur në luftë, la një trashëgimi idesh, institucionesh dhe kulture që formësoi civilizimin perëndimor.
Analogjia athinase-spartane mbijeton sepse pasqyron një dilemë të vërtetë strategjike: hapja kundrejt mbylljes, demokracia kundrejt militarizmit dhe angazhimi kundrejt rrethimit. Përgjigjja e Netanyahut është e qartë. Por historia sugjeron se ata që zgjedhin rrugën spartane, sado krenarë, në fund e gjejnë veten më të dobët, jo më të fortë.
Mitet e Spartës për premtimin hyjnor lindën nga frika; regjimi i saj i ngurtë dhe një trup qytetar në zvogëlim çuan në rënie. Forca e Izraelit ka qenë gjithmonë aftësia e tij për të kombinuar sigurinë me hapjen në mënyrë që të bëhej një demokraci e lulëzuar, një qendër e inovacionit global dhe një urë midis kulturave. Të braktisësh atë në favor të një imazhi mashtrues të vetëmjaftueshmërisë spartane është të ngatërrosh brishtësinë me forcën.
Alternativa ndaj “Super-Spartës” është angazhimi. Mbijetesa e Izraelit do të varet jo vetëm nga fuqia e tij ushtarake, por edhe nga aftësia e tij për të ruajtur aleancat, për t’u integruar ekonomikisht dhe për të mbetur i besueshëm si një demokraci.
Nga Foreign Policy, për lexuesin shqiptar përmes Dija Online
