Nga: Fatmir S. Baçi
O Boshnjaku im, yll i shndritshëm në ngjitje, “Rajë” (shoqëri, popull, dostllëk) e pashmangshme e kësaj bote, që sabri na është lënë në dorë si fati ynë. Vetëm ashtu, shtruar, pa nxitim: çorba e beut, pitja nën saç, e pastaj kafe në prush. Dhe t’i shtrin këmbët bukur, si be, si pasha. Me këmbë të shtrira i dorëzohesh të menduarit, por në fakt nuk mendon asgjë. Dhe as që të duhet – larg qoftë të menduarit! – pse ta lodhësh kokën, pse ta shkatërrosh?
Kështu ka qenë që nga lashtësia, këtë e kemi trashëguar dhe kësaj i përmbahemi. Fort. Edhe dje njësoj ishte, mrekulli. U mblodh mileti, “Raja” (shoqëria), si gjithmonë, dhe bënë muhabet për shtatë palë qejfe. Rehati, që s’ka ku të shkojë më mirë.
Po. Ashtu është. Bukuri e rrafshët, saqë do të dëgjohej edhe fija e barit po të frynte era. Të të merr hovë zemra dhe të fashitet në të njëjtin tel. Të lirohesh e të shijosh, derisa të shkrihesh i tëri.
Por jo. Nuk bëhet. Diku diçka ka ngecur dhe nuk lëviz. Nuk do e nuk do. S’ecën, o vëlla.
Ti ha, ti pi, vishesh, argëtohesh, por prapë s’është ajo. Nuk do. Prapë provon, por jo, ka ngecur diku keq dhe s’bën përpara. Shihet ashiqare që nuk do.
E ti, o Boshnjaku im, prapëseprapë krekosesh, ashtu, sa për sy e faqe. Krekosesh bukur. Krekosesh, sepse pa u krekosur s’bëhet, nuk shkon.
Kudo që të kthehesh, prapë s’gjen qetësi. Trazira është gjithmonë aty: përgjon, shpon, vret. Po, shtyn, zien, godet, ndërsa ti as që luan nga vendi. Të mungon e hidhura kur është ëmbël, të mungon e ëmbla kur është hidhur. E kur është e kripur, çfarë të flasim më. E hajde ti tani gjeji anën kësaj. S’ka, nuk mundet.
Nuk e ndjen atë për të cilën flasin të gjithë: lumturinë. S’është gjëkundi afër. Ke vërejtje për gjithçka rrotull. Zemra nuk të qetësohet, rreh për hesap të vet dhe s’çan kokën për ty. Mushkëritë të mbushen me një zbrazëti të paqartë, saqë as Merlini s’të bën dot derman.
Nuk e shijon ushqimin e yndyrshëm, e ai pa yndyrë s’bën. Ndërsa të yndyrshmin, njësoj si atë pa yndyrë, stomaku s’ta tret siç duhet. Po. Të ka gjetur pikërisht ajo e pabëra që vjen pa lajmëruar. Dhe s’ke shpëtim. Do të vuash derisa të vdesësh. Sepse ti nuk lexon.
Populli yt ka përjetuar luftën më mizore në historinë moderne të kësaj ane të botës. Tridhjetë vjet vendi yt është në paqe, tashmë vend i lirë. Megjithatë, ti që nuk lexon, nuk je i zoti ta shohësh këtë dallim.
Ashtu, me këmbë të shtrira ose të mbledhura, ti as që përpiqesh të ndryshosh gjë. Aq më pak të kuptosh. E rrufit kafen me nge dhe “mendon”, por në fakt truri yt është në gjumë. Pi kafe, kushedi të satën me radhë, ndërsa vështron njerëzit që kalojnë ose rrinë ulur.
Dhe me të drejtë habitesh, nervozohesh, sepse të gjithë të ngjajnë ty, por askush s’është si ti. Kafeja të duket e hidhur, shton edhe një kokërr sheqer. Por kot, kafeja do të bëhet edhe më e hidhur, vrer, sepse ti vazhdon të mos lexosh.
Pikërisht prandaj s’e rrok dot shumëllojshmërinë mes njerëzve. Nuk mundesh. Ndërsa kërkesa jote që të gjithë të jenë si ti, nënkupton që askush të mos lexojë; kjo do të ishte fundi i botës.
Eh, Boshnjaku im! Tregon përralla të gëzueshme për disa ëndrra kuturu, që i ke parë duke dremitur nën hije bliri, ose pranë sobës, e “Raja” të dëgjon dhe të mbështet.
Dhe madje, je i bindur se e di kuptimin e atyre ëndrrave deri në qindarkën e fundit, e mileti të mbështet. Teksa tregon këto, shpërfill ëndrrat që ndërtohen për të ardhmen. Nëse dikush të thotë “zgjohu”, ai për ty bëhet kokëbosh, dikush që s’ia ka haberin.
Ndoshta dikush është përpjekur të ta shpjegojë, por kot, nuk je ti dru që gdhendesh. S’do, s’ke ç’bën.
Më kot. Nuk ka, nuk ekziston shpjegim që mund të të bindë, sepse ti nuk lexon, e nëse nuk lexon, nuk kupton.
Po, ke bredhur ca kohë nëpër dynja dhe je kthyer. Kur je me “Rajën” flet: se si atje gjithçka funksionon vetvetiu, dhe se ata popuj s’vlejnë as pesë para. E pastaj e përqendron veprimtarinë tënde mbi një sini plot me groshë të trashë e me yndyrë, dhe kënaqesh duke gëlltitur.
Ato gjykimet e tua nuk vlejnë, dhe pikë. Nuk vlejnë as me sininë plot groshë, as me çorbën e mëngjesit, as me qebapët e ngrohtë. Nuk vlejnë, janë bosh, sepse ti je krijesë që nuk lexon.
Dikush të ka mbushur mendjen se Amerika dhe Rusia grinden për numrin tek të tubave të naftës. I ndanë bukur: njëra një, tjetra një, e në fund, vërr! Një tub tepër, dhe plasi sherri. Tmerr. Dhe ti je i bindur se është fiks ashtu. Dhe ky është tmerr i vërtetë. Por ky tmerr të ndodh vetëm për një arsye: sepse ti nuk lexon.
Ngrit një rrjet të tërë sekserësh për të korruptuar nëpunësit nëpër zyra shtetërore, doktorët në spitale, gjykatësit nëpër gjykata, dhe ia del disi mbanë. E pastaj, sapo del në rrugë, ulesh në restorant ose për kafe dhe po ata që i ke korruptuar, i përgojon aq shumë sa nuk mbetet yndyrë as për ty e as për ata. Nuk do të duhej as njëra as tjetra, por kot, ti s’e kap. Vepron kështu sepse nuk lexon.
Kurrë s’ke dëgjuar për Shekspirin, as për Gëten, Dostojevskin apo Hygoin, madje të tingëllon çuditshëm kur ua dëgjon emrat; s’ke lexuar asnjë paragraf nga Ibrishimoviqi, s’di asnjë varg nga Qatiqi, por ama përsërit si papagall disa batuta bajate nga filmat e kohës së Titos, dëgjon këngët tallava të asaj kohe, dhe me këtë ia bën trurin përshesh vetes. Kjo ndodh sepse ti nuk lexon.
Shpesh thua se diktaturat kanë bërë krime makabre, por që paskëshin bërë edhe disa gjëra shumë të mira. Gjëja më e “mirë” që paskan bërë diktaturat, është njëkohësisht edhe gjëja më e keqe që ekziston: masat e njerëzve me vetëdije si e jotja; domethënë, njerëz që nuk lexojnë. Por ti këtë s’e rrok dot, sepse nuk lexon.
Kur vijnë zgjedhjet, vrapon të votosh, ndërsa të nesërmen ankohesh për atë që votove, sepse komshiu yt e shiti më shtrenjtë votën, mori 50 marka më shumë. Tmerr. Në fakt, ky tmerr ndodh sepse ti dhe komshiu yt keni diçka të përbashkët: as njëri, as tjetri nuk lexoni.
Je i bindur se librat mund të shiten me kilogramë, ose me metër katror, dhe se diçka e tillë del tmerrësisht e shtrenjtë. Kështu mendon sepse nuk mendon; s’ia ke haberin sepse nuk lexon.
Po ashtu, ti nuk e di se ka disa libra që janë vërtet të mirë, dhe se secili prej tyre vlen pafundësisht më shumë se skara e ngrohtë, se pula e pjekur në prush, se pitja nën saç. Por muhabeti është kot, s’ia ke idenë; sepse ti nuk lexon.
Poston në Facebook foto të ushqimit që ke përpara, thuajse në çdo vakt. Kjo është aq banale te ti, sa habitem se si Facebook-u nuk shpërthen. E ty të është njësoj, sepse ti nuk lexon.
Nganjëherë në televizion sheh njerëz që recitojnë poezi dhe flasin për libra. Habitesh dhe pyet veten: “Çfarë u duhet këtyre fatzinjve leximi?!” Sikur të ishin ata fatzinjtë, kjo do të ishte një pakicë e papërfillshme dhe s’do të bënte dëm. Por fatkeqësisht, fatzi je ti dhe ata si ti, që jeni shumica. Dhe nuk është faji juaj që nuk kuptoni; kjo është sepse nuk lexoni.
Ti dhe të ngjashmit e tu, që nuk lexoni, jeni nxitësit kryesorë të autorëve të dobët, të grafomanëve delirantë dhe shkrimtarëve matufë që presin lëvdata nga lexues inekzistentë si ti dhe soji yt.
Ti, që nuk lexon, je pengesa më e madhe për ata që dinë të shkruajnë, që kanë fatkeqësinë të jenë të rrethuar me njerëz si ti – e ju që nuk lexoni, jeni shumë.
Ti, që nuk lexon, je shkaktar i të gjitha të këqijave në botë; ti shet votën, vjedh, spiunon, përgojon, thur intriga, nuk punon, bëhesh bandit, kriminel, i korruptuar, mafioz. Të gjitha këto përvoja të njerëzimit janë të shënuara, nga shkenca dhe nga arti, për të mirën dhe të keqen, për të ëmblën dhe të hidhurën; gjithçka është e shkruar në libra, të cilët ti dhe ata të tutë nuk i lexoni.
Ti, që nuk lexon, je lënda e parë e të gjitha të këqijave: e politikës së mbrapshtë, e pushtetit të keq, e letërsisë së dobët, e mediave të zeza.
Ti, që nuk lexon, je katastrofë për veten dhe fatkeqësi për të tjerët.
Ti, që nuk lexon, je i padobishëm dhe i pavlerë, je i panevojshëm si për ata me të cilët rri, ashtu edhe për ata që janë shtatë male larg. Atë zbrazëti që krijohet nga mosleximi, nuk mund ta mbushë as materia e të gjithë universit.
Jetofsh ashtu, sikur të mos jetoje, ti dhe të ngjashmit e tu që nuk e dini se çfarë është rrebeshi i shkronjave të renditura me mjeshtëri e ndjenjë, çfarë janë flladet e buta apo të mprehta të paragrafëve; ju që nuk keni përjetuar asnjëherë në jetë stuhitë e kapitujve, që nuk dini as për flakën e vargjeve, as çfarë është drita verbuese e poezisë, që kurrë nuk keni përjetuar tërmetin e novelave, ose pagjumësinë e një romani të vrullshëm.
- Ky shkrim është përkthyer nga boshnjakishtja me ndihmën e veglave të IA.
