Autor: Fathi Hasan Malkawi, shkurtuar nga Banan F. Malkaw
PARATHËNIA E AUTORIT
Rinia myslimane ka hulumtuar gjithnjë e më shumë tema që lidhen me mendimin gjatë dekadave të fundit. Faktorët që motivojnë këtë kërkim përfshijnë zhgënjimin me orientimin shkencor-juridik (fikhun) që ka karakterizuar lëvizjen intelektuale që nga era e Zgjimit Islamik (al-Sahwa al-Islamiyyah) në çerekun e fundit të shekullit të njëzetë, veçanërisht me rritjen e projekteve intelektuale jotradicionale në mjedisin mysliman.
Interesi në rritje për intelektualizmin islam koincidoi me hovin e projekteve të “zhvillimit njerëzor”. Ai është gjithashtu një produkt i frustrimit të rinisë myslimane me krizën intelektuale të Umetit në trajtimin e opozicioneve binare mbizotëruese: trashëgimi/modernitet, pavarësi/varësi, prapambetje/progres, identitet/globalizim, fetare/civile, etj. Kjo klimë nxiti shumë pyetje rreth ideve, mendimtarëve, programeve dhe shkollave intelektuale, marrëdhënies së këtyre koncepteve, si dhe ndërlidhjeve dhe efekteve të tyre.
Në paraqitjen e konceptualizimit dhe hartëzimit të thelluar të ngrehinës intelektuale, metodologjia e adoptuar në këtë libër nuk është kufizuese, as shteruese, në trajtimin e koncepteve të temës. Ky libër është një ftesë për të menduar dhe një mundësi për të përdorur mjetet e duhura për të zhvilluar ngrehinën intelektuale të individit duke medituar mbi pyetjet rreth mendimit, pozicionin e tij vis-à-vis dijes, kulturës, filozofisë, letërsisë dhe fesë, evolucionin e tij në trashëgiminë islame, rolin e tij në shoqëri dhe Umet, marrëdhënien e tij me gjuhën, mjetet e matjes së ngrehinës intelektuale te individët, grupet dhe shoqëritë, si dhe rëndësinë e shkollave të mendimit dhe instituteve kërkimore (think tanks).
KAPITULLI I PARË
Mendimi në Burimet Islame
Në trajtimin e mendimit islam në veçanti, korniza jonë e referencës në këtë kontekst është korniza islame e referencës e bazuar në burimet e saj parësore, Kuranin dhe Sunetin, e ndjekur nga kuptimi i dijetarëve të Islamit — përgjatë epokave — për këto burime parësore, d.m.th. trashëgimia ose tradita islame. Perspektiva të larmishme mbi temën e mendimit u shfaqën përgjatë historisë islame. Prandaj, ne shmangim kufizimin e domethënies së mendimit (fikr-it) në mënyra të caktuara se si ai u kuptua, dhe u keqkuptua, në ekskluzivitetin e epokave të trashëgimisë islame.
Mendimi në Kuran dhe në Sunet
Mendimi (fikri) është një proces i brendshëm i shprehur në veprimin e individit, dhe është emri i frytit të këtij veprimi. Mendimi është veprimi i arsyes, mprehtësisë dhe vëzhgimit (i’mal al-nazar), ose meditimit (tafakkur). Mendimi është gjithashtu një emër që i referohet rezultatit të këtij veprimi. Fikr në arabisht do të thotë të vësh në punë aktivitetin mendor; rrjedhimisht, individi është një mendimtar (mufakkir). Të mendosh për një çështje do të thotë ta meditosh atë. Zoti thotë: “Sepse ai mendoi [fakkara] dhe ai planifikoi [vlerësoi]” (74:18).
Të menduarit është aktiviteti mendor që mbështetet në atë që njihet për të arritur te ajo që është e panjohur. Koncepti i fikr-it shfaqet në Kuran në tetëmbëdhjetë vende, në pesë forma, të gjitha në trajta foljore, si vijon:
Fakkara, një herë: (74:18); Yatafakkaru, dy herë: (7:184), (30:8); Tatafakkaru, një herë: (34:46); Yatafakkarun, njëmbëdhjetë herë: (3:191), (7:176), (10:24), (13:3), (16:11, 44, 69), (30:21), (39:42), (45:13), (59:21); dhe Tatafakkarun, tri herë: (2:219, 266), (6:50).
Tafakkur nuk do të thotë thjesht kalim i mendimeve në mendje në një mënyrë të rëndomtë, përkundrazi, ai shënon vetëdijen, gjurmimin, reflektimin e përsëritur dhe ndjekjen e çështjes në shqyrtim. Termi zbatohet si për çështjet eskatologjike të Ahiretit, ashtu edhe për ato që lidhen me marrëdhënien e individëve me Zotin e tyre, si dhe për çështjet kohore që sjellin dobi për individin, shoqërinë dhe Umetin në të dyja sferat, siç thotë Zoti në Suren el-Bekare: “…Kështu Allahu ua sqaron juve argumentet e Veta: që ju të mendoni [të meditoni], (për rëndësinë e tyre) në këtë botë dhe në botën tjetër” (2:219-220).
Për më tepër, kuptimi i fikr-it dhe tafakkur-it shfaqet shpesh në Kuran përmes termave të tjerë, si tadabbur (paramendim/analizë), i’tibar (nxënie mësimesh), ‘akl (mendje/arsye) dhe nazar (shikim/mprehtësi).
Është e mundur të deduktohet nga tërësia e vargjeve kuranore që merren me mendimin një grup treguesish specifikë që përcjellin kuptimin e konceptit:
-
Është procesi i ushtrimit të përpjekjes mendore, ose angazhimi i arsyes në çështje që janë të njohura me qëllim që të arrihen synime dhe qëllime të reja specifike.
-
Është një aktivitet i përmbushur përmes përsëritjes, vazhdimësisë dhe reflektimit mbi përfshirjen në shqetësime intelektuale me synim arritjen e rezultateve të dëshiruara.
-
Ekziston material për tafakkur që kërkon fokus mendor dhe meditim mbi elementet dhe implikimet e tij.
-
Ajo që është e rëndësishme është rezultati i tafakkur-it: nxënia e mësimeve dhe mësimi, që është një përvetësim i ri i dijes, i ndjekur nga vënia e kësaj dijeje në përdorim.
Në Traditën Profetike, koncepti i mendimit shfaqet me bollëk në përmbledhjet e Sunetit, ku kuptimi përcillet nga terma të ndryshëm si ‘aql, nazar dhe tadabbur. Termi tafakkur është subjekt i hadithit: “Meditoni [mendoni] mbi të gjitha gjërat, por mos meditoni mbi Qenien e Vetë Zotit.”
Mendimi në Trashëgiminë Islame
Termat fikr dhe tafakkur shfaqen në titujt e shumë prej veprave të dijetarëve në trashëgiminë islame (turath), duke pasur parasysh se përpjekja e ushtruar nga autorët nuk është veçse një produkt i mendimit të tyre. Kjo nuk do të thotë se vetë ‘mendimi’ është subjekti i librave të tyre. Megjithatë, libra të tjerë të shumtë merren konkretisht me subjektin e mendimit, duke u shfaqur në librat e shkencave të ndryshme si ‘aqidah (besimi), kalam (teologjia islame), usul al-fiqh (Bazat e Jurisprudencës), tafsir (ekzegjeza kuranore), pa përmendur traktatet sufiste dhe ato të tazkiyah-s. Është e rëndësishme të kuptohet se si ky subjekt u kuptua në trashëgiminë islame, si u shpjeguan denotimet e tij dhe në cilat kontekste u zhvillua termi në variacionet e tij të ndryshme konceptuale.
Këtu do të mjaftonte t’u referoheshim tre dijetarëve që jetuan në epoka krejtësisht të ndryshme të historisë islame, secili prej të cilëve kishte sfondin, shkollën e mendimit dhe rrethanat e tij të veçanta; e megjithatë, paraqitja e tyre e çështjeve të arsyes dhe mendimit është pothuajse identike. Ata janë: El-Harith el-Muhasibi (v. 243 hixhri), Ebu Hamid el-Gazali (v. 505 hixhri) dhe Ibn Kajim el-Xheuzije (v. 751 hixhri).
Në Kitab al-‘Aql wa Fahm al-Qur’an (Libri mbi Arsyen dhe Kuptimin e Kuranit), Imam el-Muhasibi elaboron pozicionin e tij mbi argumentimin rreth vërtetësisë së haditheve përkatëse që lidhen me arsyen, ‘aql, dhe vepra është shkruar si reaksion ndaj kulturës së epokës së tij, e njohur si era e mendimit mu’tezilit (Era e Racionalitetit). Ai thekson domosdoshmërinë që besimtari të kuptojë përmes arsyes (ya‘qil) atë që është në Librin e Allahut; domethënë, të ketë një kuptim të thellë dhe sqarim të tij.
Mbi rëndësinë dhe rolin qendror të ‘aql-it, el-Muhasibi argumenton se individët nuk mund të funksionojnë pavarësisht mendimit, reflektimit dhe përkujtimit. Është vetëm përmes peshimit të zgjatur dhe të imtësishëm, reflektimit dhe mendimit të përsëritur që njeriu arrin urtësinë dhe rrit njohuritë e botëkuptimin e tij. Besimi i palëkundur te Zoti vjen përmes një meditimi të tillë mbi vargjet e Kuranit dhe duke paramenduar rezultatet përfundimtare. Ata që praktikojnë aktivitete të tilla mendore devocionale janë njerëzit e arsyes dhe racionalitetit: “ulu al-albab”. Zoti njihet vetëm përmes arsyes dhe bindet vetëm përmes dijes. El-Muhasibi parashtron se niveli i besimit përcakton nivelin e racionalitetit dhe kuptimit, dhe niveli i racionalitetit përcakton nivelin e përvetësimit të dijes.
Ebu Hamid el-Gazali shkroi një seksion të vlefshëm të titulluar “Kitab al-Tafakkur” (Libri i Meditimit) si pjesë e veprës së tij të famshme Ihya’ ‘Ulum al-Din (Ringjallja e Shkencave Fetare), në të cilin ai diskuton virtytin e meditimit, ndriçon realitetin dhe rezultatet e mendimit, si dhe metodën e meditimit mbi krijimin e Zotit. Ai pohon se mendimi është fillimi dhe çelësi i çdo të mire. Të gjitha shkencat, njohuritë, veprimet dhe çdo gjë që lidhet me to janë produkte të mendimit. Mendimi transformohet në dije, dija kushtëzon zemrën dhe, si rezultat, ndikon në veprimet dhe bëmat e individit.
Ibn Kajim el-Xheuzije shkroi gjithashtu një libër voluminoz mbi meritën e dijes, mendimit dhe meditimit, të titulluar Miftah Dar al-Sa‘adah wa Manshur Wilayat Ahl al-‘Ilm wa al-Iradah (Çelësi i Shtëpisë së Lumturisë dhe Dekreti i Sovranitetit të Dijes dhe Vullnetit). Ai pohon se shkallët e lumturisë dhe suksesit arrihen përmes dy mjeteve: dijes dhe vullnetit, ku vullneti është porta për arritjen e lumturisë, dhe dija është çelësi i asaj porte, hapja e së cilës varet nga dija. El-Xheuzijah thekson se tafakkur (meditimi) dhe tadhakkur (përkujtimi), ashtu siç shfaqen në Kuran, janë baza e udhëzimit dhe suksesit Hyjnor, dhe dy pikat rreth të cilave rrotullohet lumturia. Meditimi është kërkimi i zemrës për të përvetësuar nga dija tashmë e arritur njohuritë që ende nuk janë arritur. Kjo dije e udhëzon individin mbi atë që duhet të kërkojë dhe atë që duhet të shmangë.
Mendimi si Teuhid, Tazkijah dhe Umran
Mbi aspektet e tazkiyah-s (pastrimit të vetvetes), ne theksojmë se proceset e racionalizimit, meditimit dhe përkujtimit të ndërmarra nga një person me qëllim arritjen e taqwa-s (devotshmërisë), zuhd-it (asketizmit ose moslakmisë ndaj jetës së kësaj bote) dhe kërkimit të Ahiretit, nuk nënkuptojnë domosdoshmërisht se personi nuk duhet të marrë një pjesë të mirë të jetës së kësaj bote. Pjesa e jetës së kësaj bote përfshin ndërveprimin me dijetarët, udhëtimin në kërkim të dijes, kërkimin e mjeteve të jetesës dhe përvetësimin e aftësive profesionale si tregtia, bujqësia dhe profesioni, të gjitha këto që kërkojnë praktikimin e arsyes, mendimit dhe përkujtimit. Meditimi dhe përkujtimi janë praktika thelbësore për shpërblimin e besimtarëve dhe janë aktivitete të nevojshme për zhvillimin e jetës në tokë (‘umran).
Meditimi mbi vargjet kuranore, meditim i shenjave universale dhe kozmike që lidhen me këto vargje, dhe nxënia e mësimeve nga historitë e gjeneratave të kaluara, të gjitha çojnë në besimin te Krijuesi, njëshmërinë e Tij, emrat dhe cilësitë e Tij (teuhid). Rrjedhimisht, përpjekja drejt pastrimit të shpirtit (tazkiyah) me qëllimin e kërkimit të pëlqimit të këtij Krijuesi të Vetëm dhe shmangies së pakënaqësisë së Tij bëhet një rezultat natyror. Ky udhëtim kërkon meditim të zgjatur, reflektim dhe nxënie mësimesh, të cilat të gjitha çojnë në ndërtimin e mendimit, dijes, kuptimit dhe zbulimit. Zakonet, ligjet dhe teoritë qytetëruese burojnë nga elaborimet intelektuale mbi njohuritë dhe zbulimet e tilla. Vlera e këtyre shkencave dhe zbulimeve qëndron në zbatimin e tyre praktik dhe përfitimet reale për kultivimin dhe zhvillimin në tokë (‘umran). Besimtarët ndërthurin njohuritë e çështjeve të dukshme të kësaj bote me faktin se ajo është një rrugë drejt Ahiretit.
Nëse aktualizohet unioni i triadës teuhid, tazkiyah dhe ‘umran, atëherë shenjat kozmike, psikologjike, sociale dhe historike, si dhe shenjat e Kuranit si tërësi do të bëheshin tema për meditim, paramendim dhe nxënie mësimesh, dhe tema për kërkime që zgjerojnë kufijtë e dijes dhe lartësojnë shoqëritë myslimane për të avancuar e zhvilluar, dhe me të vërtetë për t’u bërë pioniere.
Mendimi si Besim, Dijë dhe Veprim
Nëse Islami në thelbin e tij është besim, dije dhe veprim, ku qëndron atëherë pozicioni i mendimit në raport me këto tre koncepte? Vërtet, mendimi është një element themelor i këtyre tre komponentëve, siç thotë Ibn el-Qajimi: “Baza e çdo dijeje teorike dhe veprimi praktik janë idetë dhe mendimet.”
A. Marrëdhënia midis Besimit dhe Dijes
Marrëdhënia midis besimit dhe dijes është, në realitet, marrëdhënia midis besimit dhe mendimit, sepse besimi në Islam është një përgjegjësi intelektuale që aktualizohet përmes racionalizimit të subjekteve të besimit, njohjes së realiteteve të tij, përkujtimit të elementeve të tij dhe shqyrtimit të përmbajtjes së tij. Kështu, besimi pa këtë dije është një degradim i përgjegjësisë së qenies njerëzore dhe një privim i dinjitetit të tij. Në këtë lidhje, i dituri dhe i padituri nuk janë në pozitë të barabartë, sepse i dituri është i sigurt në virtytin e besimit të tij, ndërsa besimi i të paditurit dridhet në sprovën e parë; Zoti thotë: “Thuaj: ‘A janë të barabartë ata që dinë dhe ata që nuk dinë?’ Janë vetëm njerëzit e arsyes që marrin mësim” (39:9).
Zoti e shoqëron iman-in (besimin) me ‘ilm-in (dijen) në vargje të shumta kuranore, përfshirë: “E ata të cilëve u është dhënë dija dhe besimi do të thonë: ‘Ju keni qëndruar, sipas caktimit të Allahut, deri në ditën e ringjalljes, e kjo është dita e ringjalljes, por ju nuk e keni ditur!’” (30:56). ‘Ilm në këndvështrimin islam është dija në kuptimin e gjerë kuranor, që përfshin shkencën e sendeve (shkencat natyrore dhe fizike), faktet e sjelljes, psikologjisë dhe shoqërisë (shkencat humane dhe sociale), dhe njohjen e doktrinës dhe çështjeve të besimit (shkencat fetare). Shoqëria që Islami kërkon të ndërtojë është ajo në të cilën besimi dhe dija janë plotësuese dhe të integruara, dhe ku ka shoqërizim e lidhshmëri midis ‘besimit të dijetarëve’ nga të gjitha specializimet shkencore dhe ‘dijes së besimtarëve’ që specializohen në to.
B. Marrëdhënia midis Besimit dhe Veprimit
Në Kuran ka pesëdhjetë e një vargje në të cilat besimi shoqërohet me veprimin e mirë, si vargu: “Allahu u ka premtuar atyre prej jush që besuan dhe bënë vepra të mira, se do t’i bëjë trashëgimtarë në tokë…” (24:55), dhe vargje të shumta të tjera që dënojnë shkëputjen dhe disharmoninë midis besimit dhe veprimit.
Shoqërimi i “atyre që besojnë dhe kryejnë vepra të mira” në Kuran shfaqet në shumicën e vargjeve në trajtën e shumësit. Ata që besojnë janë një grup, dhe ata që kryejnë vepra të mira janë një grup. Komuniteti besimtar bashkohet në bazë të dijes, dhe veprat e tij materializohen në përputhje me këtë dije. Në këtë ka një tregues domethënës drejt realizimit të ringjalljes qytetëruese të Umetit, që kërkon një vizion të përbashkët për komunitetin, i cili është besimi, dhe ky besim është katalizatori për veprat e mira.
C. Marrëdhënia midis Dijes dhe Veprimit
Koncepti i ‘ibadah-s (adhurimit) në Islam është i gjerë. Ai përfshin të gjitha veprimet vullnetare të kryera nga një individ që kërkon shpërblimin e Zotit duke zbatuar urdhërimet dhe ligjet e fesë. Njohja nëse veprimi i kryer e afron njeriun me Zotin kërkon vetëdije për komandat e Zotit, pastaj zbatimin e tyre. Kështu, dijetarët fetarë theksojnë “Iqtida’ al-‘ilm al-‘amal” (dija kërkon veprimin) dhe korrelacionin thelbësor midis dijes dhe veprimit. El-Raghib el-Isfahani thotë: “Adhurimi ka dy faqe: dijen dhe veprimin. Të dyja duhet të jenë të lidhura, sepse dija është themeli dhe veprimi është ndërtesa. Një themel pa ndërtesë është i pavlerë, dhe ndërtesa nuk mund të vendoset fort pa themelin. Po kështu, dija nuk ka asnjë dobi nëse nuk shoqërohet me veprimin, dhe veprimi nuk ka asnjë dobi pa dijen.”
Ky theksim është më i dukshëm në fjalët e Profetit (SAWS) se veprimi është dije: “…Pak punë është e frytshme nëse shoqërohet me dije, dhe shumë punë është pa vlerë nëse bazohet në injorancë.” Shoqërimi i dijes me veprimin është i ngjashëm me shoqërimin e besimit me Islamin (nënshtrimin), sepse besimi (iman) matet me dijen, dhe Islami ekzoterik matet me veprimin.
Mesazhet e Zotit drejtuar të Dërguarve janë ide reformiste, që mishërojnë një botëkuptim, të synuara për të qenë ide që njerëzit do t’i përqafonin, rreth Krijuesit dhe krijesave, dhe rreth jetës dhe qëllimit të jetës njerëzore. Mesazhet përfshijnë sisteme dhe rregullore të marrëdhënieve midis njerëzve për të arritur sigurinë, drejtësinë dhe mirëqenien materiale, si dhe mirëqenien e kësaj bote. Kjo është masa e gjykimit të Zotit në Ahiret. Këto mesazhe janë ide, dhe ushtrime praktike të këtyre ideve. Deri më sot, qindra miliona njerëz vazhdojnë t’u përmbahen këtyre ideve dhe t’i praktikojnë ato.
Marrëdhënia midis dijes dhe mendimit mund të përmblidhet si vijon:
a) Dija ka nevojë për mendimin që të validohet: dija nuk është legjitime nëse nuk është e dobishme, dhe nuk është e dobishme nëse nuk mishëron mendimin.
b) Mendimi ka nevojë për dijen që të jetë i besueshëm: mendimi nuk është i shëndoshë nëse nuk është real dhe faktik, dhe nuk është real nëse nuk mishëron dijen.
Marrëdhënia midis besimit, dijes dhe veprimit mund të përmblidhet gjithashtu si vijon: Dija prodhon dhe rrit besimin, dhe besimi manifestohet përmes veprimit dhe zbatimit.
Termi ‘Mendim Islam’
Termi ‘mendim islam’ është një term modern që mori përhapje në shekullin e njëzetë, në veçanti për të dalluar atë që mendimtarët myslimanë synojnë si një alternativë autentike ndaj elementeve të mendimit të importuar perëndimor. Ky term nuk njihej në trashëgiminë islame, edhe pse koncepti i mendimit dhe meditimit në Kuran dhe në traditën islame është një koncept i rrënjosur thellë dhe i kahershëm.
Atë që ne i referohemi si ‘mendim islam’ sot, zakonisht i referohej duke përdorur terma të tjerë, si ‘ilm (dije) dhe fiqh (kuptim i thellë), në shkrimet e hershme të historisë islame. Termi fiqh përdorej në kuptimin e përgjithshëm, me domethënien “kuptim absolut”, siç rridhte nga tekstet kuranore dhe tekstet e Hadithit, përpara se të bëhej një term që i referohet një kategorie të veçantë të shkencave fetare (jurisprudencës).
Me disfatat e njëpasnjëshme, fragmentimin politik dhe kaosin intelektual të përjetuar nga Umeti Mysliman në shekujt e mëvonshëm, dhe kolonializmin, disa dijetarë myslimanë filluan të diskutojnë marrëdhënien e Lindjes Islame me Perëndimin Evropian, nevojën për të përfituar nga shkencat e Perëndimit, dhe çështjen e rilindjes (nahdah). Shkrimet e tyre po bëheshin gjithnjë e më të dallueshme nga studimet tradicionale juridiksionale islame, dhe erdhën duke u kristalizuar në konceptin e ‘mendimit islam’ në kontrast me ‘mendimin perëndimor’.
Shumë rrethe tradicionale islame mbeten mospritëse ndaj termit ‘mendim islam’, duke preferuar në vend të kësaj të angazhohen me shkencat islame brenda kornizave të tyre tradicionale ashtu siç u shfaqën në pesë shekujt e parë hixhri. Shumë prej tyre e konsiderojnë termin fikr si një largim nga dija autentike. Ata e shohin fokusin në mendimin islam, i cili është i rrënjosur në kritikën racionale dhe qasjen maqasidi (synimet e fesë), si një zhvlerësim të teksteve të shenjta dhe një mjet për t’u shpëtuar kërkesave të tyre.
Sidoqoftë, ka pasur shkrimtarë dhe aktivistë të shumtë, identiteti islam dhe përkatësia e të cilëve nuk mund të dyshohet, të cilët kanë dhënë kontribute të vlefshme intelektuale, shkencore dhe praktike në shërbim të Islamit dhe Umetit Mysliman. Figura të tilla vijnë nga sfonde disiplinore të ndryshme, inxhinierë, mjekë, kimistë, fizikantë, psikologë, e kështu me radhë. Megjithatë, disa figura që u përpoqën të identifikoheshin me fushën e mendimit islam ishin në fakt ndërhyrës në mendimin islam, të cilët ndezën brenda rretheve të tij beteja margjinale dhe polemika që konsumuan një sasi kolosale kohe dhe përpjekjeje. Ndoshta polemika të tilla ishin produkt i gjykimeve intelektuale të gabuara, ose përpjekjeve të sinqerta që u mungonte dija. E megjithatë kishte edhe nga ata që ishin të motivuar keqas, me qëllim që të shkaktonin kaos intelektual dhe konfuzion në shoqëritë myslimane.
Mendimi dhe Emocioni
Ngrehina intelektuale nuk është thjesht një ushtrim intelektual i thatë i zhveshur nga emocionet dhe ndjenjat, por është përkundrazi besim që ushqen veprimin, dhe është një gjendje mendore dhe ndërgjegjeje që prodhon modele sjelljeje dhe ndërveprim me idetë, sendet dhe njerëzit. Ndërsa mendimi është vetëdija e njeriut dhe vetëdija për rrethinën e tij, ndjenjat njerëzore janë një element themelor i vetvetes dhe ekzistencës. Vetëdija për këto ndjenjat nuk është më pak e rëndësishme se vetëdija për njohuritë e nevojshme për të marrë vendime të përshtatshme apo për të kryer veprime të caktuara. Kur gjykoni një ide se është e mirë apo e keqe, dhe kur vendosni se ajo ide është pozitive apo negative, a nuk do të thotë kjo se po i përgjigjeni pyetjes: Si ndiheni ndaj kësaj ideje?
Imam el-Buhariu ka transmetuar se Profeti ka thënë: “Gjykatësi nuk duhet të gjykojë midis dy personave ndërsa është i zemëruar.” Ky hadith ndihmon rrënjësisht në avancimin e kuptimit të marrëdhënies midis mendimit dhe emocionit. Dihet se kur një person është në ankth, i zemëruar, i frustruar ose i turpshëm, dhe lufton kundër ndjenjave të dhimbjes dhe hidhërimit, të gjitha këto janë gjendje që pengojnë aftësinë për të menduar me arsye. Burimet në fushën e psikoterapisë parashtrojnë njohurinë e terapisë njohëse të sjelljes (CBT) se “ju mund t’i ndryshoni ndjenjat tuaja duke ndryshuar mendimet tuaja.” Është e rëndësishme që personi të vëzhgojë se si ndjenjat e deformojnë të menduarit, dhe çojnë në shtrembërime e sofizma në të menduar që thellojnë ndjenjat psikologjike me të cilat personi filloi. Marrja e trajtimeve dhe teknikave të përshtatshme mund ta ndihmojë atë të mendojë në një mënyrë më të ekuilibruar dhe të pjekur, dhe të bëjë zgjedhje më të mençura.
Ndërsa Kurani flet shpesh për procese të mendimit si meditimi, përkujtimi dhe paramendimi, shembujt e emocioneve, ndjenjave dhe reagimeve në Kuran nuk janë me më pak rëndësi në udhëzimin e shpirtit dhe në balancimin e personalitetit njerëzor. Kurani është plot me theksim mbi dashurinë, afeksionin, dhembshurinë, devocionin, mirësinë dhe mëshirën: midis bashkëshortëve, midis prindërve dhe fëmijëve, midis të afërmve, midis vëllezërve dhe motrave në besim, madje edhe midis atyre që janë partnerë në njerëzim, pa përmendur mëshirën dhe dhembshurinë ndaj kafshëve. Për më tepër, Kurani është vendimtar në konsiderimin e zemrës (qalb) si një mjet kuptimi, rrokjeje, racionaliteti dhe perceptimi, dhe pastaj si një mjet për besim ose mosbesim (Shih, për shembull, vargjet 22:46, 7:179, 4:155, 5:41). Hadithi i Profetit është gjithashtu vendimtar në mveshjen e drejtësisë dhe korrupsionit te zemra: “Sigurisht, në trup ka një copë mishi; nëse ajo është e shëndoshë, i gjithë trupi është i shëndoshë, dhe nëse ajo korruptohet, i gjithë trupi korruptohet, dhe ajo është vërtet zemra.”
HARTËZIMI I NDËRTIMIT INTELEKTUAL DHE NDËRTIMIT TË MENDIMIT DHE ARSYES
