Shkruan: Fatmir S. BAÇI
I. Metafora e peshkimit dhe logjika e fshehur e veprimit politik
Nëse, duke u mbështetur në disiplinën konfuciane të mendimit, do të përpiqeshim të nxjerrim një pasqyrë të plotë mbi natyrën e paqëndrueshme dhe të ashpër të politikës, mund të mbështeteshim në imazhin e peshkimit si një model moral-njohës të veprimit. Ai që niset të kapë peshk sepse i nevojitet, ngaqë peshqit përfaqësojnë një burim ushqimi dhe mbijetese, hyn në një marrëdhënie me një qenie që zotëron logjikën e vet të lëvizjes, modele të vendosura sjelljeje dhe kufij të përcaktuar qartë të qëndrueshmërisë.
Kjo marrëdhënie, paraprakisht, e përjashton mundësinë e arbitraritetit, sepse peshkimi kërkon përshtatje të kujdesshme me atë që kapet, dhe jo vetëm duke u mbështetur në dëshirën e atij që peshkon. Në një marrëdhënie të tillë, qëllimi në vetvete nuk prodhon një rezultat; ajo që është thelbësore bëhet një kuptim i asaj që e lëviz peshkun, çfarë ha, çfarë përbën kërcënim për të, çfarë lloj ushqimi njeh dhe cilit karrem i reziston më vështirë. Pa këtë njohuri, çdo përpjekje për të vepruar reduktohet në pritje pasive, në shfaqjen e aktivitetit të shoqëruar me vëzhgim të heshtur të ndryshimeve në mjedis, ndërsa rrjedhat reale shpalosen përtej mundësive të atij që besonte se kishte kontrollin e situatës.
Ky imazh fsheh një metaforë komplekse për marrëdhënien e njeriut me strukturat politike dhe proceset përkatëse. Politika vepron përmes një rrjeti të hollë dhe shpesh të padukshëm afinitetesh, frikash, interesash, zakonesh dhe dobësish, dhe ata që hyjnë në këtë hapësirë pa aftësinë për t’i njohur ato mbeten në periferi të veprimeve të tyre. Injoranca e këtyre nxitësve të brendshëm e shndërron individin në një figurë të pranisë pa ndikim të vërtetë, në një dëshmitar të proceseve që e shqetësojnë drejtpërdrejt, por mbi të cilat ai nuk ka kontroll efektiv. Ndryshimet që ndodhin më pas nuk hasin rezistencë nga vetëdija, sepse ato veprojnë nën pragun e saj, si rryma të qeta uji që drejtojnë në mënyrë të padukshme rrjedhën e një lumi, duke e lënë sipërfaqen në dukje të qetë dhe të patrazuar.
Në një gjendje të tillë, një person gradualisht humbet aftësinë për të vënë re momentin kur pushon së qeni një aktor i vërtetë i jetës së tij politike dhe shoqërore, dhe fillon një proces në të cilin ai formohet nga mendimet e të tjerëve, interesat e të tjerëve dhe parashikimet e të tjerëve për të ardhmen. Ai nuk e percepton më botën që i del përpara si rezultat i reflektimit të përbashkët dhe pjesëmarrjes së përgjegjshme, por e njeh atë si një seri pasojash të gatshme që imponohen nga jashtë, pa një depërtim të qartë në origjinën e tyre. Politika, e kuptuar në këtë mënyrë, nuk e sanksionon injorancën e hapur, por e shndërron atë në një formë bashkëfajësie të heshtur, ku mungesa e të kuptuarit bëhet po aq efektive sa dorëzimi me vetëdije, dhe nganjëherë më e fuqishme, sepse veprohet në emër të të tjerëve pa rezistencë të brendshme dhe pa një ndjenjë kostoje morale.
Në secilin prej veprimeve të tij, njeriu mbart një qëllim të brendshëm për të ndryshuar gjendjen në të cilën ndodhet. Kjo aspiratë buron nga vetëdija dhe ndërgjegjja, nga aftësia e tij për t’i dalluar në momentin e tanishëm skicat e së ardhmes që i janë besuar dhe i janë vënë në dispozicion. E ardhmja nuk i shfaqet atij si një hapësirë neutrale zgjedhjesh arbitrare, është si një fushë e gjerë kuptimi në të cilën çdo vendim lë një gjurmë të dallueshme dhe e drejton rrjedhën e mëtejshme të ngjarjeve.
Në këtë marrëdhënie, liria e merr seriozitetin e detyrës, sepse mbart brenda vetes përgjegjësi për pasojat që shtrihen përtej qëllimit aktual dhe shkojnë përtej interesit të menjëhershëm. Prandaj, njeriu thirret të veprojë me kujdes, i vetëdijshëm se veprimet e tij ndikojnë si në rrethanat në të cilat ndodhet ashtu dhe në veten e tij si një qenie që një ditë do të përballet me atë të ardhme. Çdo zgjedhje bëhet një akt vetë-afirmimi dhe vetë-ekzaminimi, një moment në të cilin matet thellësia e orientimit të tij moral dhe aftësia për ta mbajtur lirinë si një barrë kuptimi, dhe jo thjesht si mundësi teknike veprimi.
Është pikërisht vetëdija që e ka për pasojat ajo që e formon njeriun si një qenie vendimmarrëse, sepse ia bën të qartë atij se asnjë ndryshim nuk kalon pa një çmim moral dhe se çdo veprim lë një gjurmë që nuk mund të hiqet plotësisht.
II. Dydrejtimësia e ndryshimit dhe barra e përgjegjësisë
Së bashku me këtë realizim, njeriu mbart edhe dijen e heshtur se ndryshimi, aq sa del nga vullneti i tij, e mban atë gjithashtu në qendër të takimit të ardhshëm. Çdo përpjekje për t’i riformësuar rrethanat e ekspozon atë ndaj reagimeve të tyre, kështu që takimi me të ardhmen zhvillohet gjithmonë përmes një procesi të dyfishtë transformimi dhe një marrjeje të dyfishtë të barrës. Ndërsa njeriu ndërhyn në rrjedhën e ngjarjeve, të njëjtat rrjedha ndikojnë në karakterin e tij, zakonet e tij dhe kufijtë e qëndrueshmërisë së tij, shpesh duke e formësuar atë më fort sesa është e dukshme në momentin e veprimit. Në këtë shkëmbim simetrik, çdo akt merr formën e një bisede me pasigurinë, në të cilën koha dhe njeriu lëvizin së bashku, ndërsa e drejtojnë dhe transformojnë njëri-tjetrin në mënyrë të ndërsjellë. Ndryshimi më pas pushon së qeni një mjet i thjeshtë veprimi dhe bëhet një pasqyrë në të cilën zbulohet fushëveprimi i vërtetë i vizionit dhe përgjegjësisë njerëzore.
Me fjalë të tjera, çdo përpjekje për të ndryshuar, pavarësisht nga cilësia ose fushëveprimi i rezultatit që sjell, e ndryshon domosdoshmërisht dinamikën ekzistuese të rrethanave në të cilat një person e gjen veten, sepse vetë vendimi për të vepruar përfaqëson një ndërprerje të gjendjes ekzistuese. Në të njëjtën kohë, çdo ndryshim, qoftë ai që sjell pasoja që njeriu dëshiron apo ato që ai i reziston, lë një gjurmë të qëndrueshme tek vetë ai, duke formësuar pikëpamjen e tij për botën, forcën e tij të brendshme dhe aftësinë e tij për të vepruar më tej. Në këtë lëvizje të ndërsjellë, ndryshimi pushon së qeni një ngjarje e jashtme dhe bëhet një proces në të cilin njeriu dhe bota riformësojnë në mënyrë aktive njëri-tjetrin, duke hyrë në një marrëdhënie ndërvarësie të përhershme. Shikuar nga kjo perspektivë, nëse një person e injoron këtë dimension dykahor të ndryshimit në projektet e tij dhe nuk e përfshin atë në të menduarit për të ardhmen e tij, hapet një hapësirë në të cilën ndryshimi gradualisht merr iniciativën dhe fillon ta drejtojë veten.
Në rrethana të tilla, ideja që fillimisht mbante premtimin e çlirimit dhe progresit gradualisht shndërrohet në një mekanizëm të lidhjes pasive me disa rrjedha mbi të cilat njeriu nuk ka ndikim të vërtetë. Ai pastaj e gjen veten në rolin e një vëzhguesi të rrugës së tij, ndërsa fati i tij shpaloset brenda strukturave që mund të kishin qenë subjekt i formësimit të vetëdijshëm dhe drejtimit të përgjegjshëm. Mungesa e një qëndrimi të menduar mirë ndaj ndryshimit ua lejon këtyre strukturave që ta marrin iniciativën, dhe njeriu, i privuar nga vetëdija e projektit, mbetet i pranishëm në jetën e tij si dëshmitar i proceseve që vazhdojnë pa pjesëmarrjen e tij të plotë dhe aktive.
Çdo përpjekje njerëzore zhvillohet brenda një hapësire në të cilën ka një përpjekje për të zvogëluar praninë e së keqes dhe për ta forcuar lidhjen me të mirën, me qëllim të ruajtjes së rendit dhe parandalimit të çrregullimit që shpie në kaos. Një veprim i tillë kushtëzohet gjithmonë nga sistemi i vlerave në të cilin mbështetet njeriu dhe mënyra se si ai e kupton rendin ekzistues të gjërave, sepse janë pikërisht këto korniza që e përcaktojnë drejtimin e lëvizjes dhe kufijtë e veprimit të mundshëm. Një horizont vlerash i përcaktuar qartë mundëson që rruga drejt qëllimit të zhvillohet me një shkallë më të madhe parashikueshmërie, duke zvogëluar rrezikun e ndërprerjeve dhe përçarjeve të papritura në të ardhmen e afërt ose të largët.
Brenda kësaj strukture komplekse marrëdhëniesh, njeriu merr rolin e studiuesit të shtresave morale dhe shoqërore, duke i lexuar me kujdes normat, përvojat dhe trashëgiminë që e kanë formësuar shoqërinë në të cilin vepron. Bazuar në këtë lexim, ai ndërton strategji dhe vendos veprimet e tij brenda hapësirës etike, duke marrë parasysh kufijtë e përgjegjësisë dhe fushëveprimin e ndikimit të tij. Në këtë proces, ai lëviz vazhdimisht midis asaj që është e nevojshme dhe asaj që është e mundur, duke u përpjekur t’i harmonizojë interesat personale me kërkesat e së mirës së përbashkët, i vetëdijshëm se ekuilibri midis këtyre dy poleve është themeli i veprimit të qëndrueshëm, të përgjegjshëm dhe kuptimplotë.
III. Vullneti i organizuar dhe kufijtë e ndryshimit spontan
Rezultati më i padëshirueshëm i një procesi epistemologjik ndodh kur ndryshimi i dëshiruar zhvillohet përmes shpërbërjes së të keqes, dhe nuk ka një veprim të projektuar qartë dhe të përgjegjshëm të bazuar në parime. Rrjedhimisht, ndryshimi lind nga përplasja e interesave kontradiktore, rrymave të lënduara dhe forcave reaktive që veprojnë nga plagët e veta, frustrimeve të ngulitura ose frikave të rrënjosura thellë, e assesi si ide të vullnetit të qëllimshëm. Një ndryshim i tillë nuk ka orientim të brendshëm, sepse rezulton nga shterimi i strukturave ekzistuese dhe shpërbërja e tyre graduale, dhe nuk ka as edhe një pjesëz të vetëdijshme të projektit. Në vend që të udhëhiqet nga qëllime të përcaktuara qartë dhe një bazë etike, ai formohet spontanisht, i dorëzuar presioneve që vijnë nga kufijtë e një rendi të shqetësuar, ku energjia e veprimit buron nga konflikti dhe jo nga reflektimi i përgjegjshëm.
Ky proces prodhon një gjendje kaosi epistemologjik në të cilin dija humbet funksionin e saj udhëzues dhe korrigjues, ndërsa veprimi ndahet nga një kuptim kuptimplotë i realitetit. Njohja dhe veprimi pushojnë së mbështeturi dhe harmonizuari njëra-tjetrën, duke e lënë njeriun në rolin e një qendre pasive përmes së cilës kalojnë forca të papajtueshme, shpesh të kundërta. Në këtë përplasje, aftësia e tij për ta drejtuar ndryshimin drejt një qëllimi konstruktiv dhe të qëndrueshëm dobësohet gradualisht, ndërsa përgjegjësia për rezultatin hollohet dhe shpërndahet në një vorbull qëllimesh të paartikuluara, dinamikash afatshkurtra dhe pasojash të paparashikueshme. Ndryshimi më pas merr karakterin e një procesi që i ndodh njeriut, në vend të një procesi në të cilin njeriu merr pjesë në mënyrë të vetëdijshme.
Njeriut, në raport me të gjitha krijesat e tjera, i është dhënë, nga një akt i jashtëzakonshëm, zotërimi i dhe organizimi i vullnetit të tij, aftësia për ta formësuar rrjedhën e veprimeve të tij me qëndrueshmëri të brendshme, reflektimi dhe orientimi moral. Ky vullnet i organizuar ia mundëson atij që të zhvillojë një reflektim teorik dhe angazhim praktik të njëkohshëm përmes marrëdhënies së tij me potencialet e parealizuara të së kaluarës, duke ndërtuar kështu një urë midis përvojave të së tashmes dhe parashikimeve të së ardhmes. E kaluara shfaqet në këtë proces si një lehtësim që aktivizon veprimin dhe shpreh karakterin e saj si një rezervuar përvojash nga i cili nxirren mësime, paralajmërime dhe udhëzime për vendimet e ardhshme. Çdo veprim i tij, madje edhe vendimi më i vogël, bëhet një vend ku ndërgjegjësimi, përgjegjësia dhe perspektiva ndërthuren, duke formuar një marrëdhënie të qëndrueshme midis të mësuarit nga përvoja e kaluar dhe krijimit të rezultateve të ardhshme.
Dhuntia e vullnetit të organizuar e vendos njeriun në rolin e arkitektit të fatit të tij dhe eksploruesit të hapësirës morale, ku e kaluara pasqyron mundësitë dhe kufizimet, e tashmja përfaqëson terrenin e veprimeve konkrete dhe të matshme, ndërsa e ardhmja është një horizont për shpresën e projektimit të kuptimit, përgjegjësisë dhe angazhimit të qëndrueshëm. Në këtë strukturë komplekse, veprimi njerëzor mban peshën e reflektimit etik dhe vetëdijes strategjike, duke e bërë çdo zgjedhje një moment në të cilin si individi ashtu edhe bota përreth tij përcaktohen njëkohësisht. Të veprosh brenda këtij kuadri do të thotë të marrësh përgjegjësi për vazhdimësinë, i vetëdijshëm se asnjë vendim nuk mbetet i mbyllur në kohën e vet.
Çdo veprim, si dhe çdo projekt që rezulton nga ai veprim, përfaqëson shumë më tepër sesa fillimin e ndryshimit aktiv ose rezistencës ndaj së keqes. Në të njëjtën kohë, ai e afirmon njeriun si një qenie të aftë për të sjellë rend, kuptim dhe stabilitet në rrjedhat kaotike të realitetit, duke vepruar në përputhje me parimet që e tejkalojnë interesin e menjëhershëm. Kur rezultati është i suksesshëm, një veprim i tillë bëhet gur themeli për ta kuptuar domosdoshmërinë e transmetimit të urtësisë, përvojave të fituara dhe parimeve të provuara te brezat e kaluar, duke ruajtur vazhdimësinë e reflektimit moral dhe praktik brenda shoqërisë.
Çdo veprim i kryer kështu bëhet simbol i një dialogu të përhershëm midis vullnetit njerëzor dhe realitetit që e rrethon. Ai dëshmon për aftësinë e njeriut për ta formësuar botën sipas masës së përgjegjësisë, duke lënë gjurmë përmes së cilës brezat e ardhshëm mund t’i lexojnë hartat etike dhe pragmatike të veprimit njerëzor. Në këtë kohëzgjatje, një veprim individual i tejkalon kufijtë e momentit dhe bëhet një instrument i një lidhjeje të përhershme midis përvojës, mësimeve dhe mundësisë së veprimit në të ardhmen, duke e konfirmuar njeriun si një qenie që jo vetëm reagon ndaj rrjedhave të kohës, por, në një farë mase, edhe i drejton ato në mënyrë kuptimplote.
IV. Akuariumi i Zgjedhjes dhe Arkitektura e Heshtur e Kontrollit Politik
Le të kthehemi te një metaforë tjetër konfuciane; domethënë, kur politika ndjen zgjimin e një oreksi për taksa dhe shërbime tek një person, ajo e vendos atë përpara një akuariumi me peshq dhe i lejon të zgjedhë. Ky akt zgjedhjeje, megjithëse në shikim të parë duket spontan dhe i lirë, sigurisht që mbart një shtresë fillestare kontrolli dhe udhëzimi. Korniza e zgjedhjes është e vendosur paraprakisht, mundësitë janë të kufizuara dhe vetë gjesti i zgjedhjes zhvillohet brenda një hapësire që është përgatitur me kujdes. Pasi individi ha peshkun e zgjedhur, ai bëhet kështu pjesëmarrës në karremin politik, i tërhequr në mënyrë të pavetëdijshme në rrjetin e vendimeve, detyrimeve dhe pritjeve që politika i ka formësuar më parë. Ai shpejt transferohet në një akuarium të madh shtetëror prej qelqi, në të cilin grupe të caktuara njerëzish janë peshq dukshëm më të mirë se të tjerët, të privilegjuar nga aftësitë, burimet ose pozicioni, ndërsa dallimet legjitimohen si të natyrshme ose të pashmangshme.
Kjo metaforë e zbulon një dinamikë delikate dhe afatgjatë të pushtetit dhe manipulimit; njeriu vepron brenda kornizës së zgjedhjes së tij, por politika njëkohësisht e formëson, e filtron dhe e drejton këtë zgjedhje në mënyrë që ajo të bëhet një instrument kontrolli i rafinuar dhe i qëndrueshëm. Liria e zgjedhjes shfaqet si një përvojë, ndërsa kufijtë e vërtetë të veprimit përcaktohen nga ligje të strukturuara, norma të padukshme dhe modele të sjelljes të trashëguara historikisht. Çdo vendim që njeriu e merr në këtë sistem funksionon si një jehonë e një strategjie politike, në të cilën vullneti i tij bie në kontakt me kufizimet e veta. Perceptimi i lirisë bashkëjeton me një varësi të brendshme nga mekanizmat kompleksë shoqërorë dhe institucionalë, duke e bërë autonominë të përjetohet më shumë si një ndjenjë sesa si një mundësi reale.
