Vetëndihma po bëhet gjithnjë e më jetike në një botë të pamëshirshme.
9 shtator 2026 | Foreign Policy
Nga Hal Brands, profesor i marrëdhënieve globale në Shkollën e Studimeve të Avancuara Ndërkombëtare të Universitetit Johns Hopkins dhe bashkëpunëtor i lartë në Institutin “American Enterprise”.
Jo shumë kohë më parë, dukej sikur bota po bëhej më e qytetëruar. Fundi i Luftës së Ftohtë supozohej të sillte triumfin e rendit të bazuar në rregulla. Normat e ndritura dhe bashkëpunimi, të mbështetura nga një superfuqi mendjehapur, do të zëvendësonin modelet anarkike të së kaluarës. Ishte një vizion frymëzues — dhe, mjerisht, një iluzion.
Tashmë, anembanë botës, rregullat janë në tërheqje. Agresioni dhe pushtimi po rriten me hov; shtrëngimi ekonomik dhe grabitqaria janë të shfrenuara. Respekti për të drejtën ndërkombëtare dhe organizatat po shembet; kontrolli i armëve është në rënie. Fuqitë e mëdha po ringjallin ëndrrat e perandorive; Shtetet e Bashkuara tundohen të kërkojnë madhështi të ngushtë kombëtare me koston e rendit botëror. Dhe ndërsa normat globale lëkunden, udhëheqësit autoritarë po shkatërrojnë kufizimet politike dhe institucionet në vendet e tyre.
Bota jonë rrezikon të shndërrohet në një parajsë gangsterësh, ku rregullat kanë shumë më pak rëndësi sesa dikur — dhe forca e papërpunuar ka më shumë peshë.
Ky është një ndryshim i ashpër për ata, mendësia e të cilëve u formësua në një moment më dashamirës. Ai do të sjellë sprova të rënda për udhëheqësit që duhet të lundrojnë në një epokë të pamëshirshme. Në këtë pikë, vajtimi për rënien e rendit të pas-Luftës së Ftohtë ka pak dobi. Detyra është të kuptohen kërkesat e mbijetesës në botën tonë të pas-rregullave. Prandaj, qëllimi i kësaj eseje është të skicojë një hartë të epokës së re në të cilën po hyjmë dhe të ofrojë disa udhëzime për të nxjerrë më të mirën nga kohët e vështira që na presin.
Ëndrra e një rendi të bazuar në rregulla po zbehet në histori, por pati një kohë kur ajo dukej si e ardhmja. Pas Luftës së Dytë Botërore, Uashingtoni dhe aleatët e tij perëndimorë ndërtuan një gjysmë-rend të bazuar në rregulla — një tërësi marrëdhëniesh thellësisht bashkëpunuese, të strukturuara nga norma të përbashkëta dhe institucione mbikombëtare — brenda botës së lirë, si një mënyrë për të frenuar Kremlinin. Pasi blloku sovjetik u shemb dhe Lufta e Ftohtë mori fund, u shfaq mundësia për ta shtrirë atë projekt në nivel global.
Bërthama e rendit të bazuar në rregulla ishte ideja se impulset e vjetra shkatërruese mund të kapërceheshin përmes përvetësimit të praktikave dhe parimeve liberale — dhe zbatimit të vazhdueshëm të fuqisë së SHBA-së. Një ekonomi e hapur dhe e lulëzuar do t’i pasuronte të gjithë pjesëmarrësit; mosmarrëveshjet tregtare do të zgjidheshin përmes procedurave të Organizatës Botërore të Tregtisë (OBT), dhe jo përmes luftërave tarifore që varfërojnë reciprokisht palët. Zakonet e pushtimit dhe dominimit do të dekurajoheshin; normat jetike, si liria e lundrimit dhe respektimi i kufijve, do të forcoheshin. Të çliruara nga paraliza e Luftës së Ftohtë, organizatat ndërkombëtare dhe e drejta ndërkombëtare do të fitonin ndikim. Vetë rivaliteti mes fuqive të mëdha do të zbehej, ndërsa prishësit e mundshëm të rendit — një Kinë në ngritje, një Rusi e ringjallur — do të bëheshin palë të kënaqura me interesa në një sistem që sillte prosperitet dhe paqe.
Ky vizion ishte një përpjekje për të zbutur forcat shkatërruese që kishin copëtuar vazhdimisht botën në shekullin e 20-të. Ai nuk ishte aq utopik sa mund të duket sot nga distanca: ashtu si ligjet zbatohen nga sherifët, edhe rendi i bazuar në rregulla mbështetej mbi fuqinë e SHBA-së. Marina e SHBA-së zmbrapsi piraterinë dhe kërcënime të tjera ndaj lirisë së deteve; Pentagoni ankoroi aleanca që frenonin agresionin; Uashingtoni bashkoi koalicione që luftuan terrorizmin, përhapjen e armëve nga shtetet rebele dhe plagë të tjera. Rendi i bazuar në rregulla ishte “i prodhuar në Amerikë”: Uashingtoni, më shumë se çdo aktor tjetër, përcaktoi kushtet e stabilitetit ndërkombëtar. Konceptet e preferuara të vendit — tregjet e lira, demokracia, të drejtat e njeriut — përparuan anembanë globit.
Presidenti rus, Vladimir Putin, nuk e kishte krejtësisht gabim kur pretendoi me zemërim në vitin 2007 se rendi i bazuar në rregulla ishte një mantel për hegjemoninë e SHBA-së. Kjo është një pjesë, por vetëm një pjesë, e arsyes pse ai rend u shpërbë.
Rregullat nuk janë kurrë neutrale ndaj vlerave, dhe rregullat e Uashingtonit dukeshin shtypëse, madje ekzistencialisht kërcënuese, për regjimet autokratike që kërkonin të shtypnin impulset liberale brenda vendit, ndërkohë që ndërtonin perandori jashtë tij. Rusia e Putinit filloi të ndryshonte me dhunë kufijtë në hapësirën post-sovjetike sapo rimori fuqinë për ta bërë këtë. Kina u zhyt në ekonominë globale dhe e përdori rritjen shpërthyese që pasoi për të financuar një armatim ushtarak rekord, një fushatë të vendosur për të dominuar industritë e së ardhmes dhe një përpjekje për të sunduar Detin e Kinës Jugore.
Shtetet e Bashkuara kishin ndjekur gjithmonë një qasje selektive ndaj respektimit të rregullave: ato zhvilluan luftëra, në Kosovë dhe Irak, pa miratimin e Kombeve të Bashkuara. Por më pas ndryshoi diçka më thelbësore.
Amerikanët u lodhën duke luajtur rolin e sherifit pas luftërave shteruese në Lindjen e Mesme dhe një krize financiare globale: Nga vitet 2013–2014, Presidenti i SHBA-së, Barack Obama, po refuzonte të zbatonte vijën e tij të kuqe kundër sulmeve me armë kimike të sundimtarit sirian Bashar al-Assad ndaj popullsisë së vet dhe bëri pak për të kundërshtuar pushtimin e parë të Ukrainës nga Rusia. Frustrimi pasoi lodhjen: përfitimi i vazhdueshëm i aleatëve pa kontribuar (free-riding) i shtyu politikanët e të dyja partive kryesore të argumentonin se Shtetet e Bashkuara po mbanin shumë përgjegjësi për rendin global dhe po korrnin tepër pak përfitime. Ndoshta më e dëmshmja, ngritja meteorike e Kinës krijoi ndjesinë se sistemi po punonte kundër interesave të SHBA-së — se një ekonomi e hapur botërore kishte shkatërruar prodhimin industrial amerikan dhe kishte pasuruar një rival të pamëshirshëm.
Rendi i bazuar në rregulla filloi të dukej si një barrë, ose ndoshta një marrëveshje e keqe, për mbrojtësin e tij kryesor. Tani gjendemi në një moment të ri, ndërsa ai rend po shpërbëhet.
Jemi shumë larg një ekonomie të bazuar në rregulla: rivalitetet tregtare dhe strategjike po e copëtojnë atë sistem. OBT-ja ka qenë e pashpresë prej vitesh, teksa vendet i marrin konfliktet tregtare në duart e veta. Proteksionizmi po përhapet me shpejtësi ndërsa qeveritë përpiqen të dominojnë industritë kryesore ose t’i mbrojnë ato nga konkurrenca e huaj: tarifat dhe masat e tjera që shtrembërojnë tregtinë po rriteshin përpara ofensivës së Presidentit të SHBA-së Donald Trump në vitin 2025. Shtetet e Bashkuara dhe Kina po përdorin kontrollin e tyre mbi zinxhirët kryesorë të furnizimit kundër njëra-tjetrës si mjete të shtrëngimit ekonomik dhe konkurrencës gjeopolitike. Ekonomia globale është shndërruar në një fushëbetejë ndërsa vendet përplasen për pushtet dhe hedhin poshtë rregullat dikur të respektuara. Vendet në zhvillim që përfituan jashtëzakonisht shumë nga flukset e tregtisë dhe investimeve nën sistemin e vjetër — edhe pse e kundërshtonin, shpesh me hidhërim, pabarazinë e tij — përballen me perspektiva më të vështira rritjeje në një botë me mure më të larta.
Po ashtu, mjedisi global i sigurisë po bëhet gjithnjë e më i çrregullt. Paqja e pas-Luftës së Ftohtë ka marrë fund: nivelet e konflikteve midis shteteve kanë arritur pikën më të lartë në dekada. Kornizat e kontrollit të armëve — qofshin marrëveshjet bërthamore SHBA-Rusi apo marrëveshjet ndërkombëtare kundër përdorimit të minave tokësore — po shkërmoqen. Zgjerimi territorial po bëhet i zakonshëm ndërsa vendet, nga Kina në Ruandë, cenojnë fqinjët e tyre; përpjekja e Rusisë për të çrrënjosur Ukrainën është vetëm shembulli më flagrant i kësaj prirjeje shqetësuese. Dhe ndërsa dhuna ndërshtetërore rritet, respekti për të drejtën ndërkombëtare dhe organizatat bie ndjeshëm. Ideja se Këshilli i Sigurimit i OKB-së është arbitër i çfarëdo çështjeje duket tanimë arkaike.
Respektimi i kufijve nuk është e vetmja normë në vështirësi. Kanë ikur ditët kur udhëheqësit trumbetonin “përgjegjësinë për të mbrojtur” popujt e viktimizuar nga vetë sundimtarët e tyre. Mosndëshkimi mbizotëron ndërsa mizoritë kundër civilëve shtohen dhe autokracitë e fuqishme paguajnë pak çmim për krimet e tyre. Kina, për shembull, është përfshirë në shtypje të përmasave industriale kundër ujgurëve dhe ka pësuar vetëm një shqyrtim modest nga organizatat ndërkombëtare dhe partnerët tregtarë. Shtypja transnacionale është në rritje teksa diktatorët përndjekin kritikët e tyre anembanë botës. Ndërkohë, norma që mbështet tregtinë globale — liria e lundrimit — është nën sulm të dhunshëm. Ofensiva e Kinës në Detin e Kinës Jugore, fushata e huthive kundër lundrimit në Detin e Kuq, pretendimet e Rusisë për sovranitet mbi Rrugën Detare Veriore dhe shtrëngimi i Grykës së Hormuzit nga Irani janë të gjitha tregues të një prirjeje ku aktorët grabitqarë përpiqen të rrethojnë e mbyllin detet.
Kjo nuk është anarki e plotë; rendi i bazuar në rregulla mund t’i lërë vendin një epoke neo-perandorake. Për vite me radhë, politikëbërësit amerikanë pretendonin se sferat e ndikimit ishin një anakronizëm i papranueshëm. Megjithatë, Kina po ndërton një sferë tradicionale ndikimi në periferitë e saj tokësore dhe detare, një hark të gjerë që shtrihet nga Himalajet deri në Detin e Kinës Lindore; ajo po ndërton gjithashtu një sferë digjitale që përfshin pjesë të mëdha të jugut global. Rusia përdor korrupsionin strategjik dhe agresionin brutal për të vendosur autoritetin e saj në pjesë të Azisë Qendrore dhe Europës Lindore. Turqia dhe Izraeli e kanë ndarë faktikisht Sirinë pas-Asad; Ankaraja kërkon një ringjallje osmane në Afrikën e Veriut dhe Lindjen e Mesme. Pastaj vjen rivendosja perandorake e Uashingtonit: Shtetet e Bashkuara e kanë kthyer Venezuelën në një shtet vasal dhe kanë pretenduar një hemisferë të tërë si domenin e tyre. Ato nxjerrin haraç nga aleatët përreth periferisë euroaziatike.
Thyerja e institucioneve brenda vendit mundëson shkatërrimin e normave jashtë tij. Dy dekada më parë, një president i SHBA-së mund të trumbetonte triumfin e ardhshëm të institucioneve demokratike. Tani, një gamë e tërë udhëheqësish demokratë, gjysmë-demokratë dhe autokratë — Trump, Putin, Xi Jinping i Kinës, Narendra Modi i Indisë dhe Recep Tayyip Erdogan i Turqisë — po rrëzojnë kufizimet mbi autoritetin e tyre. Ata po ndërtojnë sisteme politike të personalizuara rreth fuqisë dhe karizmës së një udhëheqësi dinamik. Çmontimi i kufijve të mandateve nga Xi i ka lejuar atij të ndjekë një strategji brezash të rimëkëmbjes kineze. Përçmimi i Trumpit për kontrollet dhe balancat mundëson luftëra tarifore, marrëveshje të dyshimta ekonomike dhe përdorime befasuese të forcës. Politika e brendshme dhe ajo ndërkombëtare zhvillohen paralelisht — dhe Shtetet e Bashkuara po luajnë një rol katalizator në këtë botë të pas-rregullave.
Për të qenë të drejtë, bilanci i Trumpit nuk përbëhet thjesht nga shkelja e rregullave. Nën drejtimin e tij, ushtria e SHBA-së është përplasur me aktorë keqbërës — huthitë dhe Iranin — që po bëjnë luftë kundër lirisë së lundrimit. Trump i dha një goditje përhapjes bërthamore duke shkatërruar objektet bërthamore të Iranit në qershor 2025. Administrata e tij ka kërkuar të ndërmjetësojë paqen në zona nga Afrika nënsahariane deri në Azinë Juglindore; ajo ka ushtruar presion të ashpër ndaj qeverive rebele në Karakas, Havanë dhe Teheran. Ajo ka vazhduar, ndonëse me mëdyshje, të mbështesë Ukrainën kundër Rusisë. Dhe nëse presidenti nuk është i dhënë pas hollësive morale, ai dhe këshilltarët e tij argumentojnë se pamëshirshmëria është çmimi i mbijetesës në një botë të egër.
Një superfuqi që i kthen në fetiç rregullat globale, sipas këtij arsyetimi, çarmatos veten përballë armiqve që i shpërfillin ato. Uashingtoni nuk mund të luajë sipas standardeve të OBT-së nëse Kina nuk e bën këtë; ai nuk mund të lejojë që e drejta ndërkombëtare të mbrojë qeveritë që bashkëpunojnë me trafikantët e drogës, sponsorizojnë terrorizmin ose kërkojnë armët më të këqija në botë. Këto argumente kanë bazë: rendi global kërkon vërtet që Shtetet e Bashkuara të jenë të vendosura në mbrojtjen e interesave të tyre. Problemi qëndron në faktin se Trumpi gjithashtu ka bërë kauzë të përbashkët, të nënkuptuar ose të hapur, me aktorët revizionistë që po shkatërrojnë sistemin e vjetër.
Trumpi herë pas here përpiqet t’i shndërrojë të mirat publike globale në reket mbrojtjeje — për shembull, duke deklaruar se Uashingtoni do të kontrollojë dhe do të vendosë taksë për lundrimin përmes Hormuzit. Administrata e tij e goditi ashpër sistemin global tregtar me tarifa dhe ka shpërfillur të drejtën ndërkombëtare duke kryer sulme vdekjeprurëse kundër personave të dyshuar si trafikantë droge në Hemisferën Perëndimore. Mosndëshkimi e tërheq Trumpin: ai raportohet të ketë propozuar që Pekini, Moska dhe Uashingtoni të bashkëpunojnë për të paralizuar Gjykatën Penale Ndërkombëtare. Dhe Trumpi u është bashkuar revizionistëve në një kuptim më themelor — duke përdorur presionin ekonomik dhe kërcënimet me dhunë në përpjekje për të zhvatur lëshime territoriale nga shtetet më të dobëta. Shumë aleatë të SHBA-së kanë frikë se Trumpi do të thyejë çdo rregull që kufizon ambicien e tij — ndoshta sepse pikërisht këtë thotë ndonjëherë vetë presidenti.
Pasi urdhëroi kapjen e Presidentit venezuelian Nicolás Maduro në janar, Trumpi deklaroi se vetëm morali i tij vetjak — dhe jo e drejta ndërkombëtare apo Kushtetuta e SHBA-së — mund ta kufizonte atë. “Ne jetojmë në një botë… që qeveriset nga forca, që qeveriset nga pushteti, që qeveriset nga fuqia”, shtoi zyrtari i Shtëpisë së Bardhë, Stephen Miller. “Këto janë ligjet e hekurta të botës që kanë ekzistuar që nga fillimi i kohërave.”
Për fat të mirë, bota nuk është aspak pranë niveleve të dhunës dhe anarkisë së viteve 1930 apo epokave të tjera të errëta. Shumë aleanca dhe institucione që kanë nxitur stabilitetin për një kohë të gjatë po sfidohen — por mbeten të paprekura. Ajo që është e qartë është se bota po bëhet më e errët, më e çrregullt dhe më pak tolerante ndaj udhëheqësve që shpërfillin realitetet e kësaj epoke në lindje e sipër.
Cilat janë, pra, kërkesat e mbijetesës në një botë të pas-rregullave?
Imperativi i parë është të kuptohet se nostalgia nuk është strategji. Është tunduese për aleatët e SHBA-së dhe të tjerët që u mbështetën te rendi i bazuar në rregulla ta shohin Trumpin si të vetmin fajtor të kësaj historie, me shpresën se politika e SHBA-së — dhe kushtet globale — do të rikthehen menjëherë sapo ai të largohet nga skena. Me gjasë është e vërtetë se presidenti i ardhshëm i SHBA-së nuk do të jetë i fiksuar pas marrjes së Grenlandës. Megjithatë, Trumpi nuk është burimi i vetëm i problemeve: Pekini dhe Moska po e sulmonin rendin e bazuar në rregulla shumë kohë përpara se ai të zgjidhej president. Trumpi është një simptomë e ndryshimeve më të thella — pasigurive të ndërvarësisë, rishfaqjes së rivalitetit të fuqive të mëdha — të cilat do të zgjasin përtej mandatit të tij. Udhëheqësit kanë padyshim rëndësi, dhe ka pasiguri thelbësore lidhur me të ardhmen e politikës së SHBA-së. Por kushdo që të bëhet president në vitin 2028 apo 2032, mos prisni që bota të rikthehet në një gjendje thelbësisht më të butë.
Vendet që e rrënjosin mendësinë e tyre në këtë epokë të re do të jenë më të afta të përballojnë të papriturat e saj. Ato që i shtyjnë vendimet e vështira po shkojnë drejt telasheve. Në të vërtetë, nëse aleatët europianë të Amerikës shpesh duken aq të çorientuar, ndoshta kjo vjen sepse zakonet më të ngulitura të kontinentit — optimizmi i tij se veset e vjetra mund të dëboheshin, thirrja e vazhdueshme e rendit të bazuar në rregulla, nën-investimi kronik në mjetet e vetëmbrojtjes — janë produkte të një epoke të mëparshme. Edhe teksa riarmatimi europian përshpejtohet, angazhimet e trashëguara vazhdojnë të mbeten: shumica e vendeve nuk do të arrijnë objektivat ambicioze të shpenzimeve ushtarake nëse nuk zvogëlojnë programet e brendshme të përfitimeve sociale, të cilat u frynë gjatë dekadave kur Uashingtoni mbulonte aq shumë nga faturat e mbrojtjes së NATO-s. Ky është një kompromis i vështirë, por që epoka e re do ta kërkojë patjetër.
Kësisoj, një rregull i dytë: vetëndihma është jetike në një botë të pamëshirshme. Ka më pak mbrojtje kundër grabitqarisë së revizionistëve; ka siguri të reduktuar se një fuqi e madhe dashamirëse do t’u kundërvihet atyre dashakeqe. Vendet që mbështeten vetëm në aleancën e tyre me Uashingtonin po rrezikojnë një zhgënjim me pasoja fatale; ato që shpresojnë te ligji ndërkombëtar, institucionet multilaterale apo parimet morale rrezikojnë të bëhen pre e kundërshtarëve më të fortë. Vetëndihma ka marrë një nam të keq në literaturën akademike, ku lidhet me sjellje të paligjshme dhe luftë të pamëshirshme të gjithëve kundër të gjithëve. Megjithatë, në kushtet aktuale, vetëndihma është tejet racionale: bëhet fjalë për zhvillimin e kapaciteteve sovrane dhe koalicioneve alternative që mund të zgjasin jetën e një shteti të ekspozuar.
Polonia dhe Japonia janë modele: ato po bëjnë investime historike në mbrojtje që kapërcejnë barrierat e vjetra fiskale dhe politike. Ato po kultivojnë koalicione të reja si plotësim të aleancave të tyre ekzistuese — qoftë koncepti fillestar i Intermarium-it, në të cilin Varshava bashkëpunon më ngushtë me shtetet e tjera të vijës së parë në Europë, apo kuazi-aleancat që Japonia ka ndërtuar me Australinë dhe Filipinet dhe thellimi i marrëdhënieve të mbrojtjes që ajo ka kultivuar me shtete nga India deri në Vietnam.
Kjo rrugë — ruajtja e sa më shumë bashkëpunimi të jetë e mundur me Uashingtonin duke krijuar njëkohësisht mburoja më të forta kundër një të ardhmeje të pasigurt — është më e mira e mundshme për aleatët që nuk mund të varen plotësisht nga fuqia e SHBA-së, por as nuk mund të bëjnë dot pa të. Ajo gjithashtu fiton kohë për të shqyrtuar nëse forma më radikale të vetëndihmës, si sigurimi i armëve bërthamore, mund të jenë të nevojshme një ditë.
Ky vrull i vetëndihmës ilustron një parim të tretë: mos vini bast mbi bashkëpunimin mes fuqive të mesme për të shpëtuar sistemin e vjetër, edhe nëse një bashkëpunim i tillë mund të zbusë dëmin e shkaktuar nga rënia e sistemit. Në janar, Kryeministri kanadez Mark Carney u bë i preferuari i Davosit duke promovuar një “moment të fuqive të mesme”, në të cilin mbështetësit e rendit të bazuar në rregulla do të bëheshin bashkë për ta mbajtur atë në këmbë si ndaj Pekinit, ashtu edhe ndaj Uashingtonit.
Por kjo është një kërkesë shumë e madhe. Nëse fuqitë e mesme do të mund të përcaktonin kushtet e rendit global, ato nuk do të ishin fuqi të mesme. Realitetet e fuqisë janë kokëforta: nuk ka asnjë koalicion të besueshëm të fuqive të mesme që mund të frenojë Kinën pa mbështetjen e Shteteve të Bashkuara. Koncepti i Carney-t gjithashtu e ekzagjeron unitetin e fuqive të mesme. Disa aktorë kyç, si Brazili, India dhe Arabia Saudite, shohin po aq mundësi sa edhe rrezik në një mjedis të fragmentuar; ata janë në rastin më të mirë me dy mendje për një rend që u ndërtua nga Perëndimi. Përpjekjet për të farkëtuar një koalicion të madh të fuqive të mesme ka të ngjarë të rezultojnë një humbje kohe dhe energjie.
Qasja më e zgjuar është që grupe më të vogla dhe më kohezive të gjejnë mënyra për të kufizuar cenueshmërinë dhe varësinë e tyre në një botë me më pak garanci.
Është plotësisht e arsyeshme që Europa të reduktojë gradualisht varësinë e saj nga tregu i SHBA-së përmes marrëveshjeve me Indinë dhe Mercosurin — ashtu siç është e arsyeshme për Indinë, Mercosurin dhe ekonomitë e tjera në zhvillim të zgjerojnë opsionet e tyre tregtare ndërsa barrierat tarifore të SHBA-së rriten. Është e matur për Japoninë të nxisë zinxhirët aziatikë të furnizimit në mbrojtje, të cilët një ditë mund të përforcojnë vijën e parë kundër Kinës duke zbutur njëkohësisht varësinë teknologjike nga Uashingtoni. Ka kuptim që Kanadaja të bashkëpunojë më ngushtë për sigurinë në Arktik me vendet skandinave teksa presioni i fuqive të mëdha rritet nga disa drejtime të ndryshme. Në një botë të vetëndihmës, elasticiteti në skaje ia vlen të kërkohet — edhe pse në një afat të afërt nuk ka asnjë zëvendësues të mirë për bashkëpunimin me Shtetet e Bashkuara.
Së katërti, edhe teksa aleancat e SHBA-së bëhen më pak të veçanta, Uashingtoni dhe miqtë e tij duhet të gjejnë ende mënyra për të siguruar që këto aleanca të mbijetojnë. Çfarëdo që të thotë Trumpi, Shtetet e Bashkuara kanë ende nevojë për aleanca në Europë, Lindjen e Mesme dhe Azi: ato nuk mund të veprojnë si një peshë e rëndë globale pa hapësirën gjeopolitike strategjike dhe aksesin ushtarak që këto aleanca ofrojnë. Po ashtu, Uashingtoni mund të ketë modelet më të mira të inteligjencës artificiale, por nuk mund të dominojë epokën e IA-së pa ndihmën e miqve, nga Holanda deri në Tajvan, të cilët mbajnë nyje kryesore në arkitekturën teknologjike globale. Edhe një superfuqi e udhëhequr nga interesi i ngushtë ka ende nevojë për ndihmë.
Dhe cilatdo qofshin shqetësimet e tyre për Uashingtonin, aleatët e SHBA-së kanë ende nevojë për ato pakte për t’u mbrojtur nga gangsterët e afërt, qoftë Kina, Irani, Koreja e Veriut apo Rusia. Edhe nëse këta aleatë në të ardhmen do të mund të vendosin ekuilibër përballë kundërshtarëve të tyre pa mbështetjen e SHBA-së, ata duhet të shmangin cenueshmërinë therëse që do të sillte një shkëputje me Uashingtonin nga tani e deri atëherë. Sigurisht, vetëndihma bëhet më e rëndësishme teksa fuqia e SHBA-së bëhet më pak e besueshme. Por për momentin, vendet e vijës së parë, nga Koreja e Jugut deri në Finlandë, preferojnë aleanca të papërsosura e të pasigurta me Shtetet e Bashkuara përpara kostove dhe rreziqeve të të qenit vetëm.
Sigurisht, edhe aleatët që kanë nevojë për mbështetjen e SHBA-së nuk do të duan të mbështeten tepër tek ajo. Ngjarjet e viteve të fundit e kanë bërë më të vështirë mbrojtjen e idesë se paktet e sigurisë të SHBA-së janë të rrënjosura në vlera të përbashkëta. Duke i bërë angazhimet mbrojtëse të SHBA-së më të kushtëzuara, Trumpi e ka bërë fantazmën e braktisjes tepër reale. Kështu, detyra për Uashingtonin dhe aleatët e tij do të jetë gjetja e një baze më transaksionale për bashkëpunimin e tyre ekonomik, ushtarak dhe teknologjik — për shembull, pakte që këmbejnë mbështetjen e aleatëve në sigurimin dhe forcimin e zinxhirëve të furnizimit të IA-së me akses të privilegjuar në kapacitetet llogaritëse dhe modelet më të avancuara të SHBA-së. Çelësi është ruajtja e aftësisë për të punuar së bashku për interesa të përbashkëta, edhe pse institucionet që dikur ankoruan botën e lirë po shndërrohen në partneritete mosbesuese dhe jo më bashkësi të qëndrueshme të besimit strategjik.
Së pesti, nëse dilemat e epokës së re janë më të mprehta për aleatët e SHBA-së, vendet kudo në botë duhet të përgatiten të paguajnë prime rreziku në rritje në një mjedis të çrregulluar. Realistët rrotullojnë sytë kur dëgjojnë të flitet për “norma globale”. Megjithatë, disa nga këto norma, konkretisht liria e lundrimit, përbëjnë themelin e tregtisë botërore. Praktikisht të gjitha vendet, nga kombet në zhvillim deri te dikur fuqitë koloniale, kanë përfituar masivisht nga stabiliteti dhe hapësira e hapur e të mirave të përbashkëta globale. Një epokë ku këto norma shkërmoqen është një epokë ku kostot e transportit detar dhe sigurimeve rriten me shpejtësi, zinxhirët e furnizimit ndërpriten dhunshëm dhe fërkimet ekonomike shumëfishohen. Dhe siç ka dëshmuar lufta e fundit në Gjirin Persik, Shtetet e Bashkuara mund të mos kenë aftësinë të ruajnë lirinë e lundrimit në ujëra të kontestuara, edhe kur gjejnë vullnetin për ta bërë këtë.
Kjo i bën thelbësore rrugëdaljet alternative — madje edhe ato me kosto të lartë — për grykat e ngushta detare. Një rrjet i zgjeruar tubacionesh që sjell naftën e Gjirit në botë duke anashkaluar Hormuzin është një policë sigurimi e shtrenjtë, por thelbësore — dhe një mënyrë për të zvogëluar gradualisht levën e ndikimit që Irani mund të ushtrojë. Po ashtu, kthimi i rrjedhave të energjisë, rezervave të mineraleve kritike dhe aspekteve të tjera të ndërvarësisë në armë kërkon një kalim më të gjerë nga efikasiteti drejt qëndrueshmërisë. Ndërsa bllokadat, embargot dhe sanksionet e tjera bëhen thelbi dhe përditshmëria e ekonomisë botërore, aktorët e matur duhet të jenë të gatshëm të paguajnë një çmim shtesë për t’u mbrojtur nga kërcënimet shtrënguese. Kjo, për fat të keq, vlen edhe për shtetet më të varfra: ndërsa konflikti trazon rrjetet e shpërndarjes së ushqimit dhe energjisë, edhe vendet në zhvillim mund të kenë nevojë të investojnë në krijimin e rezervave më të mëdha strategjike.
E gjithë kjo tingëllon kaq premtuese për shtetet revizioniste të botës. Shembja e rendit të bazuar në rregulla hap rrugën për ndjekjen e planeve të tyre. Por një imperativ i gjashtë është se këto shtete duhet të kenë kujdes nga ajo që dëshirojnë: bota e gangsterëve mund të mos u përshtatet atyre përgjithmonë, edhe nëse u jep energji për njëfarë kohe.
Xi dhe Putin me siguri do të përfitojnë teksa Uashingtoni dobëson të drejtën ndërkombëtare dhe flirton me zgjerimin e dhunshëm. Ata do të gëzohen kur aleancat e SHBA-së — barrierat kryesore të fuqisë së fortë ndaj zmadhimit të tyre — vihen në dyshim. Në një botë pa rregulla, përfitimet nga sjellja e pamëshirshme rriten. Megjithatë, po ta shohësh në afatgjatë, këto përfitime mund të shterojnë me kalimin e kohës.
Nëse vendet e shqetësuara nga autokracitë agresive dhe një Amerikë e paparashikueshme përfundojnë duke u armatosur furishëm, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se do të përfundojë mirë për Putinin, Xi-në dhe llojin e tyre. Do ta shohim sesa shumë do t’i pëlqejë Kinës përballja me një Japoni të armatosur gjer në dhëmbë teksa heq prangat historike nga politika e saj e jashtme, ose nëse gjendja strategjike e Rusisë përmirësohet sapo muskujt ushtarakë polakë dhe gjermanë të fryhen e këto vende të mos jenë më të kufizuara nga Shtetet e Bashkuara. Nëse pasiguria galopante sjell përfundimisht përhapje të pakontrolluar bërthamore, si Pekini ashtu edhe Moska mund të përballen me kushte më të tensionuara dhe më të rrezikshme në rajonet e tyre përkatëse. Në një epokë vërtet me shumë zero, të gjithë mund të përfundojnë më pak të sigurt. Për më tepër, ekonomia e varur nga tregtia e Kinës ka ende nevojë për dete të sigurta dhe tregje të huaja. Nëse ekonomia ndërkombëtare fragmentarizohet dhe liria e lundrimit lëkundet, Pekinit mund t’i mungojë në fund të fundit rendi i bazuar në rregulla.
Së fundi, udhëheqësit duhet të marrin në konsideratë një realitet të shtatë: të ardhme të ndryshme janë ende të mundshme — dhe shumëçka varet nga fakti nëse Shtetet e Bashkuara mund të gjejnë një pamëshirshmëri të synuar dhe të ndriçuar, apo jo. Në njërin skenar, më të dëshirueshëm, Uashingtoni e kupton se nuk mund t’i frenojë rivalët e pamëshirshëm duke adhuruar rregullat; ai përvetëson etikën e një gangsteri në luftën kundër fuqive autokratike që shkelin kufijtë dhe përpiqen të dominojnë ekonominë botërore. Por ai pranon, ashtu siç bëri gjatë Luftës së Ftohtë, se ekziston një standard për trajtimin e miqve dhe një tjetër për trajtimin e armiqve; zyrtarët e SHBA-së kuptojnë nevojën për t’u treguar më mirëkuptues me aleatët, në mënyrë që së bashku të mund të zmbrapsin më fort Kinën dhe kundërshtarët e tjerë.
Nëse ky skenar materializohet pasi Trumpi të lërë detyrën, atëherë një epokë e trazuar nuk ka pse të jetë katastrofike. Një bazë jetike dhe transaksionale e bashkëpunimit mes aleatëve mund të mbijetojë në çështje që variojnë nga sigurimi i zinxhirëve të furnizimit me metale të rralla dhe gjysmëpërçues, deri te përforcimi i ekuilibrit ushtarak në Paqësorin Perëndimor. Në fakt, rreziku i braktisjes gjatë epokës së Trumpit mund t’i bindë aleatët se është në interesin e tyre të ofrojnë më shumë nga ndihma që i nevojitet Uashingtonit, nëse bashkësia demokratike dëshiron të triumfojë ndaj rivalëve të saj. Megjithatë, nëse Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të ndjekin shtrëngimin në të gjitha drejtimet, bota — dhe në fund vetë Uashingtoni — do të përfundojnë në një vend më të ashpër.
Një parajsë e vërtetë gangsterësh fillimisht mund t’i sillte dobi Shteteve të Bashkuara. Fuqia e papërpunuar ka më shumë vlerë kur standardet e sjelljes degradojnë. Cili vend do t’ia dilte më mirë në një mjedis ku “e drejta i takon më të fortit” sesa një superfuqi me më shumë fuqi se kushdo tjetër? Kjo është tërheqja afatshkurtër e një agjende me shumë zero. Loja afatgjatë duket shumë më pak joshëse.
Mbështetja e SHBA-së për një rend gjerësisht të dobishëm e ka lehtësuar ushtrimin e fuqisë së saj duke i dhënë legjitimitet më të madh global. Marrëdhëniet e aleancës janë lehtësuar nga ndjesia se Shtetet e Bashkuara janë në thelb një vend i drejtë, edhe nëse ndonjëherë bëjnë gjëra të pakëndshme. Nëse Uashingtoni përvetëson etikën e një gangsteri, ai do të shkatërrojë marrëdhëniet që kanë shumëfishuar ndikimin e tij. Ai do t’u japë vendeve të tjera shtysë më të madhe për të tërhequr bashkëpunimin e tyre ose madje për të gjetur mënyra për të bërë rezistencë. Parimi është burim fuqie. Nëse Uashingtoni e harron këtë, do të paguajë një çmim të rëndë.
Epoka e pas-Luftës së Ftohtë ishte një kohë kur drita e përparimit shkëlqente aq shumë. Epoka jonë që po shpaloset premton të jetë më e errët dhe, ndoshta, më e dëshpëruar. Prandaj, është aq më tepër kritike që udhëheqësit të skicojnë mendërisht konturet e këtij momenti — qoftë edhe vetëm për të naviguar më mirë rreziqet që ai paraqet.
