Gjenerata Z (Zoomers), e përbërë nga individë të moshës 13 deri në 28 vjeç, po rritet në një periudhë veçanërisht të vështirë. Ata kanë përjetuar tashmë kriza financiare globale, një pandemi historike dhe disa luftëra. Tani, shumë prej tyre përballen me një treg pune të ndërlikuar nga përparimet në inteligjencën artificiale (AI). Një sondazh i fundit i Harvardit zbuloi se mbi 40% e amerikanëve nën 30 vjeç mezi po ia dalin financiarisht, më pak se një në pesë i besojnë qeverisë federale dhe vetëm 15% besojnë se vendi po shkon në drejtimin e duhur.
Për të kuptuar se si këto shqetësime ndikojnë në pikëpamjet e Gen Z për botën, Foreign Policy bisedoi me Kyla Scanlon, një komentatore 27-vjeçare e quajtur “këshilltarja ekonomike për Gen Z” dhe autorja e librit “In This Economy?: How Money & Markets Really Work”.
Ekonomia: Një “Vibecession” për Gen Z?
Kyla Scanlon shpjegon termin e saj “vibecession”, që përshkruan ndjenjën e përgjithshme negative rreth ekonomisë, pavarësisht shifrave pozitive. Edhe pse tregjet e aksioneve po rimëkëmben dhe papunësia është e qëndrueshme, Scanlon thekson se kur thellohemi në të dhëna, shqetësimet bëhen të dukshme. Shkalla e papunësisë për të rinjtë është 5.8%, gjë që është mjaft e lartë. Gjithashtu, shumë vende pune në nivel fillestar, si kërkimi dhe analiza, po zëvendësohen nga AI. Megjithëse ekonomia e përgjithshme duket mirë, historia ekonomike për të rinjtë është krejt tjetër.
Nëngjeneratat brenda Gen Z: Digjitalja si ndarje
Scanlon thekson se Gen Z nuk është një monolit. Ajo ka identifikuar tre nëngjenerata bazuar në ndërveprimin e tyre me teknologjinë dixhitale dhe ndikimin e pandemisë:
- Gen Z 1.0 (Ura): Më të vjetrit e Gen Z (si Scanlon, 27 vjeç), të cilët diplomuan para ose ishin në kolegj gjatë pandemisë. Ata ishin të aftë në hapësirat dixhitale, por teknologjia nuk ishte gjithçka në jetën e tyre.
- Gen Z 1.5: Ata që ishin në shkollë të mesme gjatë COVID-it dhe hynë në kolegj. Ata kanë një marrëdhënie komplekse me institucionet, pasi panë se si sistemet mund të përgjigjen, por edhe të thyhen gjatë pandemisë.
- Gen Z 2.0 (Më të rinjtë): Grupi i parë që diplomoi drejtpërdrejt në ekonominë e re dixhitale. Ata nuk kanë njohur kurrë një botë pa smartfonë dhe realiteti dixhital është thjesht realitet për ta.
FAFO dhe Shpenzimet e “Fuck-it”: Nihilizmi Financiar
Termi i Gen Z “FAFO” (F-Around and Find Out) tregon një ndjenjë se sistemi është prishur, prandaj duhet të merren rreziqe të mëdha. Ky mentalitet buron nga një lloj nihilizmi, ku shumë të rinj nuk besojnë se do të kenë një të ardhme financiare apo do të jenë në gjendje të dalin në pension. Kjo i shtyn ata të mos kursejnë apo investojnë, duke marrë vendime të rrezikshme. Në Korenë e Jugut, një version i ngjashëm quhet “shibal biyong” (“fuck-it spending”), ku njerëzit blejnë gjëra të shtrenjta sepse sistemi është prishur dhe mund të argëtohen.
Gen Z në botë: Një monokulturë globale?
Në vendet e zhvilluara, duket se ekziston një përvojë e përbashkët e Gen Z. Vërehet një prirje e të rinjve, veçanërisht burrave, drejt partive të ekstremit të djathtë, një fenomen i vërejtur në zgjedhjet gjermane dhe koreano-jugore.
Ëndrra Amerikane në rënie?
Në ndryshim nga të rinjtë indianë, të cilët shohin një të ardhme më të ndritur se prindërit e tyre, të rinjtë amerikanë priren të jenë pesimistë. Kjo vjen nga rënia e lëvizshmërisë lart (upward mobility) dhe prirja drejt “mendimit me shumën zero”, ku progresi i dikujt tjetër shihet si pengesë për progresin personal. Kjo ndjenjë e zhgënjimit ndaj “ëndrrës amerikane” shpjegohet me tregun e vështirë të pasurive të paluajtshme, zhvillimin e karrierës dhe ndryshimet klimatike.
SHBA në botë: Prioritetet e Gen Z
Zhgënjimi i Gen Z ndaj situatës së brendshme në SHBA ndikon edhe në pikëpamjet e tyre për rolin e Amerikës në botë. Sondazhi i Harvardit tregon një mbështetje të ulët për ndërhyrjen e huaj. Ata pyesin: “Pse duhet të shpenzohen kaq shumë para jashtë shtetit, kur unë nuk mund të blej një shtëpi, të gjej një punë apo të përballoj kujdesin shëndetësor?” Kjo perspektivë është e kuptueshme duke marrë parasysh rrethanat ekonomike.
Lidhur me Kinën, Gen Z duket se nuk ka një konsensus të qartë. Nga njëra anë, Kina prodhon mallra relativisht të lira, gjë që është tërheqëse. Nga ana tjetër, ekziston perspektiva e Kinës si kundërshtar gjeopolitik. Polarizimi i brendshëm në SHBA ka bërë të vështirë për të rinjtë të formojnë opinione të qarta, pasi vlerat amerikane nuk janë të qarta për shkak të mosmarrëveshjeve të brendshme.
Apeli i Trumpit tek Gen Z
Disa të rinj u tërhoqën nga Donald Trump pjesërisht nga dëshira për një ekonomi më të mirë. Administrata e Bidenit investoi shumë në prodhim, por jo aq shumë në njerëz. Për Gen Z, e cila ka parë ngërç politik dhe pabarazi në rritje, ideja e Trumpit për të “çrrënjosur” sistemin dhe ndoshta për ta rindërtuar atë mund të tingëllojë tërheqëse. Përveç premtimeve për rregullimin e ekonomisë, Trump shpesh konsiderohet argëtues dhe ka një prani të fortë në media sociale, gjë që e bën atë tërheqës për një gjeneratë të ndjeshme ndaj nihilizmit financiar.
E Ardhmja e Punës dhe AI
AI padyshim do të ndikojë thellësisht në mënyrën se si të rinjtë hyjnë në fuqinë punëtore. Scanlon pranon se ndryshimet teknologjike gjithmonë kanë zëvendësuar vende pune, por thekson rëndësinë e programeve trajnuese dhe masave mbrojtëse nga qeveria. Ajo shprehet optimiste për AI, duke besuar se mund të jetë një plotësues i madh për përvojën njerëzore, por jo një zëvendësues. Megjithatë, ajo shqetësohet se qeveria nuk po tregon interes për të vendosur rregulla.
Dezinformimi dhe e Vërteta
Gen Z, megjithëse është e lindur dixhitalisht, nuk është shumë e aftë në shkrim-leximin dixhital dhe është më e prirur tu besojë apo të manipulohet nga halucinacionet e ChatGPT. Scanlon thekson se ky problem është përkeqësuar nga gënjeshtrat e përhapura nga qeveria dhe aftësia e AI për të krijuar “deepfake”. Kjo sfidë për të përcaktuar të vërtetën është më e madhe se kurrë më parë.
Prioritetet Politike të Gen Z
Scanlon shpreson që Gen Z të arrijë pozicione vendimmarrëse, pasi aktualisht ka një “gerontokraci” (udhëheqje nga të vjetrit). Kur të rinjtë të kenë mundësinë të ndikojnë në politikë, ajo parashikon një fokus të madh tek:
- Ndryshimet klimatike: Një shqetësim thelbësor për shumë të rinj.
- Fondamentet ekonomike: Si tregu i banesave dhe kujdesi për fëmijët, të cilat aktualisht janë tepër të shtrenjta.
- Kujdesi për të moshuarit: Me një popullsi në plakje, kjo do të bëhet një prioritet i madh.
- Rrjeta më e gjerë e sigurisë sociale dhe më shumë fokus në planet.
Scanlon përfundon duke theksuar se shumë çështje të mëdha janë shtyrë, dhe Gen Z do të duhet të përballet me to kur të marrë frenat.
