Nga Fatmir Baçi
Shfuqizimi i Hilafetit në vitin 1924 përbën një nga kthesat më të thella në historinë politike të botës myslimane, sepse me atë akt u ndërpre vazhdimësia shumë shekullore e idesë së autoritetit universal politik të umetit dhe u hap një epokë e re në të cilën sovraniteti, legjitimiteti dhe identiteti morën mbështetje të tjera. Ky zhvillim shënoi transformimin e vetë imagjinatës politike dhe ndryshimin e mënyrës se si kuptohet marrëdhënia ndërmjet fesë, pushtetit dhe bashkësisë. Me këtë u zhduk korniza institucionale që për shekuj simbolizonte fuqinë e përgjithshme botërore të myslimanëve dhe krijonte ndjenjën e sigurisë dhe mbrojtjes brenda një rendi që tejkalonte kufijtë lokalë.
***
Në mendimin klasik politik islam, pushteti mbante karakterin e emanatit, një amanet që ushtrohej nën horizontin normativ të Shpalljes. Sovraniteti kuptohej në lidhje me ligjin hyjnor, ndërsa autoriteti politik e nxirrte legjitimitetin nga aftësia për të ruajtur drejtësinë, rendin dhe unitetin e bashkësisë. Hilafeti në këtë kuadër përfaqësonte qendrën simbolike dhe juridike që lidhte popuj dhe hapësira të ndryshme në vetëdijen për një fat të përbashkët. Edhe pse historia njeh dobësi dhe luhatje, ideja e përgjegjësisë qendrore ruante një ndjenjë minimale uniteti dhe vazhdimësie, si dhe siguronte një kornizë brenda së cilës vlerat themelore gëzonin mbrojtjen e autoritetit më të lartë.
Funksioni thelbësor i Hilafetit pasqyrohej në mbrojtjen e pesë fushave të domosdoshme të ekzistencës njerëzore, të cilat teoria klasike juridike i njeh si qëllimet themelore të rendit politik. E para është mbrojtja e jetës. Jeta e çdo njeriu gëzonte shenjtëri dhe pushteti politik kishte detyrimin të siguronte sigurinë, të parandalonte dhunën dhe të ndëshkonte agresionin. Fusha e dytë është mbrojtja e fesë. Liria e besimit dhe ruajtja e kornizës normative të Shpalljes konsideroheshin themel i rendit moral të bashkësisë. Fusha e tretë është mbrojtja e dinjitetit, nderit dhe integritetit personal, duke ruajtur strukturën morale të shoqërisë dhe duke penguar degradimin e njeriut. Fusha e katërt është mbrojtja e pasurisë, sepse stabiliteti i jetës ekonomike dhe siguria e pronësisë mundësojnë mbijetesën e familjes dhe bashkësisë. Fusha e pestë është mbrojtja e pasardhësve, që përfshin kujdesin për familjen, prejardhjen dhe vazhdimësinë e brezave.
***
Në këto pesë fusha përmblidhet tërësia e nevojave njerëzore që kërkojnë mbrojtje institucionale. Jeta, feja, dinjiteti, pasuria dhe pasardhësit përbëjnë kornizën brenda së cilës realizohet ekzistenca njerëzore. Asnjë fushë e gjashtë nuk mund të përfytyrohet nga mendja njerëzore që të kërkojë mbrojtje të veçantë jashtë këtyre pesë. Çdo vlerë, interes apo aspiratë tjetër kthehet te njëra prej këtyre kategorive themelore dhe aty gjen mbështetjen e vet.
Me zhdukjen e Hilafetit, kjo strukturë e centralizuar mbrojtëse pushoi së ekzistuari në nivel global. Sovraniteti u shpërnda nëpër shtete territoriale, ndërsa instanca universale që simbolizonte kujdesin për tërësinë e umetit doli nga rendi real i fuqisë. Si pasojë, u fragmentua edhe aftësia e mbrojtjes kolektive në pesë fushat e përmendura, sepse përgjegjësia u shpërnda dhe u bë e varur nga interesa të ndryshme politike dhe rrethana rajonale.
***
Interpretimi i këtij momenti historik kërkon analizë të thellë të shkaqeve, proceseve dhe pasojave. Shpjegimet e thjeshtuara e ngushtojnë horizontin e kuptimit të humbjes dhe të kompleksitetit të ndryshimeve politike që pasuan. Ndërprerja e memories institucionale dobësoi vetëdijen për një model unik mbrojtjeje që për shekuj kishte formësuar praktikën politike të botës myslimane.
Për këtë arsye, çështja e Hilafetit sot mbart një dimension të fortë normativ. Ajo rikujton një model organizimi politik, qëllimi i të cilit ishte mbrojtja e njeriut në pesë fushat themelore të ekzistencës. Shfuqizimi i Hilafetit shënoi humbjen e fuqisë së përgjithshme botërore që kishte kapacitetin të mbronte jetën, fenë, dinjitetin, pasurinë dhe pasardhësit e çdo njeriu brenda kufijve zyrtarë, kudo që të ndodheshin, duke nënkuptuar mbrojtje përtej përkatësisë fetare. Pikërisht kjo humbje mbetet thellë e gdhendur në vetëdijen kolektive dhe vazhdon të formësojë aspiratat politike të umetit bashkëkohor.
