Ndërkohë që Perëndimi debatonte për një të ardhme me energji të gjelbër, Pekini po e ndërtonte atë.
15 qershor 2026
Nga Leah Aronowsky, profesoreshë në Shkollën e Klimës në Universitetin Columbia, publikuar në Foreign Policy.
Në sheshin Union Square të Manhatanit, i montuar në një ndërtesë ku gjendet një dyqan Best Buy dhe apartamente me një dhomë gjumi që kushtojnë 8,000 dollarë në muaj, ndodhet një instalacion arti publik i njohur si Ora e Klimës. Mes mesazheve vezulluese “Ndaloni Lëndët Djegëse Fosile” dhe “Mbroni Tokën”, ora numëron mbrapsht — deri në sekondën e fundit — momentin kur bota do të hyjë në një rrugë pa kthim drejt një ngrohjeje prej 1.5 gradësh Celsius. Kur kjo orë u zbulua për herë të parë në shtator të vitit 2020, botës i kishin mbetur rreth shtatë vjet e ca ditë për të vepruar. Kur e vizitova atë këtë shkurt, numërimi mbrapsht kishte zbritur në tre vjet e 156 ditë.
Megjithatë, ende pa shkuar në zero, kjo orë është kthyer tashmë në një lloj relike. Edhe përtej sulmit të udhëhequr nga republikanët ndaj politikave klimatike — pjesë e luftës më të gjerë ideologjike kundër standardeve mjedisore, sociale e qeverisëse (ESG) dhe të ashtuquajturit “kapitalizëm woke” — vitet e fundit kanë dëshmuar një tërheqje befasuese nga objektivat klimatikë të bazuar në targete shifrore, teksa vetë elitat e klimës kanë zbutur ndjeshëm qëndrimet e tyre dikur luftarake. Bill Gates, për të cilin ndryshimi klimatik ka qenë prej kohësh një kauzë thelbësore, publikoi një memorandum tetorin e kaluar në prag të Konferencës së OKB-së për Ndryshimet Klimatike në Brazil (COP30), ku kritikonte “këndvështrimin apokaliptik” të komunitetit të klimës.
Kryeministri i Kanadasë, Mark Carney, i cili dikur si guvernator i Bankës së Anglisë e përshkruante ndryshimin klimatik si një “çështje përcaktuese për stabilitetin financiar” dhe i cili në vitin 2021 mbrojti një sërë marrëveshjesh financiare historike drejt emetimeve “net-zero” gjatë COP26 në Skoci, sot po përshpejton në mënyrë agresive lejet për terminalet e eksportit të gazit natyror të lëngshëm (LNG). Të njëjtat banka që dikur premtuan se nuk do të financonin më projekte të reja qymyri apo shpime në Arktik — në emër të mbështetjes së objektivave net-zero — së fundmi kanë filluar të publikojnë parashikime rreth mundësive të biznesit që mund të sjellë një ngrohje globale prej 3 gradësh.
Edhe vetë Bashkimi Evropian — i vetëshpallur prej kohësh si udhëheqësi global për klimën — është tërhequr së fundmi nga politikat e tij më ambicioze, duke braktisur një ndalim të planifikuar për automjetet e reja me motor me djegie të brendshme dhe duke i zbutur ndjeshëm objektivat e tij për reduktimin e emetimeve, e gjitha kjo në emër të ruajtjes së konkurrencës ekonomike. Konsensusi që ushqeu prej kohësh politikat klimatike po shkërmoqet: qoftë për shkak të reagimit të ashpër politik (backlash), shqetësimeve ekonomike, apo dorëzimit të vetë elitave, një politikë klimatike e organizuar rreth objektivave të temperaturës globale po duket gjithnjë e më e pazbatueshme.
Ndërkohë, Kina ka ecur me hapa galopantë përpara në sektorin e energjisë së pastër, duke vepruar e vetme për t’u kthyer në furnizuesin e mbarë botës me panele diellore, bateri me jone litiumi dhe automjete elektrike (EV). Edhe pse reduktimet e emetimeve nga ana e Kinës nuk i kanë arritur objektivat e saj të deklaruara, nuk mund të mohohet fakti se ajo ka monopolizuar tregun për t’u bërë superfuqia e parë botërore e energjisë së pastër. Ky është një ndryshim i jashtëzakonshëm i baticave politike për ata që dikur besonin se korniza e dizajnuar nga Perëndimi, me traktate ndërkombëtare klimatike të bazuara në targete, do ta shpëtonte planetin. Sot, ia vlen të pyesim se çfarë ishte saktësisht kjo kornizë dhe se çfarë shkoi kaq keq me të.
Kur ndryshimet klimatike u shfaqën për herë të parë në axhendën ndërkombëtare në fund të viteve 1980, ato u kornizuan si një problem me një zgjidhje të vetëkuptueshme. Duke ardhur fill pas negociatave të suksesshme të udhëhequra nga OKB-ja për heqjen graduale të kimikateve që shkatërronin ozonin (të njohura si CFC), ndryshimet klimatike dukeshin gati për të shënuar një tjetër triumf për një zhanër të veçantë të diplomacisë ndërkombëtare mjedisore: atë të udhëhequr nga Perëndimi, të bazuar në shkencë dhe të orientuar drejt parandalimit të problemeve mjedisore, në vend të reagimit ndaj tyre pasi ato kishin ndodhur tashmë.
Ndikimi i jashtëzakonshëm që pati traktati i ozonit, i njohur si Protokolli i Montrealit, mbi politikat klimatike, vështirë se mund të mbivlerësohet. Ashtu si ndryshimi i klimës, dëmtimi i shtresës së ozonit ishte një problem i identifikuar nga komuniteti shkencor si një kërcënim në horizont, sesa si një krizë mjedisore e cila ishte shpalosur. Dhe po ashtu si klima, ishte një problem i veprimit kolektiv që kërkonte angazhimin e të gjithë komunitetit ndërkombëtar për t’u zgjidhur (pavarësisht se ishte një problem i shkaktuar pothuajse tërësisht nga vendet e industrializuara). Shumë nga diplomatët, negociatorët, zyrtarët e OKB-së dhe OJQ-të e përfshira në çështjen e ndryshimeve klimatike, e kishin bërë “provën e zjarrit” të karrierës së tyre pikërisht me çështjen e ozonit.
Pritshmëritë ishin rrjedhimisht të larta se klima do të zgjidhej duke përdorur modelin e ozonit: vendosja e një konsensusi shkencor mbi natyrën e kërcënimit, kultivimi i shqetësimit politik ndërkombëtar, dhe më pas negocimi i një traktati të organizuar rreth objektivave dhe afateve kohore të detyrueshme, të cilat do të përfshinin edhe lehtësime përjashtimore (carve-outs) për botën në zhvillim. Por dallimet thelbësore midis ozonit dhe klimës — si fakti që dëmtimi i ozonit shkaktohej nga një klasë e vetme kimikatesh dhe jo nga shoqëria industriale në tërësi, dhe se në rastin e ozonit u identifikuan me shpejtësi zëvendësues kimikë që e bënë shumë fitimprurëse për liderët e industrisë, si gjiganti amerikan DuPont, mbështetjen e heqjes së CFC-ve — u minimizuan me vetëdije në emër të kultivimit të një ndjesie shprese dhe mundësie.
Kornizimi i ndryshimeve klimatike si një problem i “veprimit kolektiv” bëri që të kishte jashtëzakonisht pak debate thelbësore rreth vizioneve të ndryshme politike për t’iu përgjigjur këtij problemi. Në vend të kësaj, elitat perëndimore supozuan se mjetet për parandalimin e ndryshimeve klimatike do të buronin natyrshëm nga vetë brendësia e rendit ekonomik ndërkombëtar mbizotërues.
E kështu, për rreth dy dekadat e para të politikave klimatike, strategjitë e Veriut global për zbutjen e ndryshimeve klimatike konsistuan pothuajse tërësisht në tregjet ndërkombëtare të tregtimit të kuotave të emetimeve (cap-and-trade) dhe në skemat e krediteve për kompensimin e karbonit — mekanizma këto në thelb jopolitikë, të dizejnuar për ta kaluar botën lehtësisht drejt një të ardhmeje me karbon të ulët pa tronditur ekonominë industriale. Mirëpo, deri në vitet 2010, ato po provonin se ishin tejet të pafuqishme. Protokolli i Kiotos, ku vendet e industrializuara u angazhuan për objektiva dhe afate kohore të detyrueshme për emetimet, u miratua në vitin 1997 — megjithëse, thelbësisht, Shtetet e Bashkuara refuzuan ta ratifikonin traktatin pikërisht për shkak të këmbënguljes së tyre për të ruajtur sovranitetin e tyre ekonomik.
Ky ishte një tregues i hershëm se qeverisja teknokratike do të rezultonte e kufizuar kur bëhej fjalë për trajtimin e klimës. BE-ja, siç pritej, eci përpara e vetme, duke lançuar tregun e parë të karbonit në botë në vitin 2005, por në tërësi, bota mezi shënoi një rënie të papërfillshme të emetimeve. Deri në vitin 2015, përqendrimet mesatare globale të dioksidit të karbonit arritën një rekord të lartë prej 399.4 pjesësh për milion.
Viti 2015 ishte gjithashtu viti kur u nënshkrua Marrëveshja e Parisit. Pas vitesh ngërçi klimatik — me pikën e tij më të ulët në vitin 2009, kur bisedimet e COP në Kopenhagë dështuan plotësisht — Parisi u përshëndet si një arritje historike, si një shenjë se veprimi kolektiv mbi klimën mbetej ende i mundur.
I nënshkruar nga 195 vende, traktati u përpoq të kuronte disa nga dështimet politike të Kiotos — duke zëvendësuar angazhimet e detyrueshme të shteteve me angazhime vullnetare — ndërsa adoptoi objektivin tejet ambicioz për të kufizuar rritjen e temperaturës mesatare globale nën 2 gradë. Traktati u pranua gjerësisht se ishte, me shumë gjasë, i pamjaftueshëm. Por, të paktën në teori, komuniteti ndërkombëtar kishte sinjalizuar gatishmërinë e tij për të kapërcyer gjeopolitikën konvencionale në emër të një qëllimi të përbashkët për të mbrojtur klimën.
Në njëfarë kuptimi, politikat klimatike pas Parisit u duk se u zgjeruan dhe u intensifikuan, teksa filluan të publikoheshin studime shkencore që e portretizonin zbutjen e ndryshimeve klimatike si njëkohësisht gjithnjë e më urgjente dhe gjithnjë e më të paarritshme. Raporti Special i vitit 2018 i Panelit Ndërqeveritar për Ndryshimet Klimatike (IPCC) mbi ngrohjen prej 1.5 gradësh — i cili zbuloi se, bazuar në normat e atëhershme të emetimeve, bota ishte në rrugën e sigurt për të arritur 1.5 gradë midis viteve 2030 dhe 2052 — u interpretua gjerësisht si një mesazh se njerëzimi kishte një “afat të fundit” 12-vjeçar për të parandaluar ngrohjen katastrofike globale. Raporti ndezi një valë të re aktivizmi masiv për klimën, me grevat shkollore “Të Premtet për të Ardhmen” të Greta Thunberg-ut dhe Lëvizjen Extinction Rebellion (Rebelimi ndaj Zhdukjes) që u lançuan të dyja pikërisht atë vit.
Por, në një kuptim tjetër, kjo periudhë nuk ishte gjë tjetër veçse një përshpejtim i të njëjtit regjim teknokratik. Edhe pse tepër të suksesshme në mobilizimin e miliona njerëzve në mbarë botën, këto lëvizje aktiviste ishin thelbësisht të fokusuara në injektimin e një ndjesie urgjence në kornizën ekzistuese klimatike të bazuar te targetet. (Flamujt në protestat e Extinction Rebellion, për shembull, mbanin në qendër një orë rëre të stilizuar për të simbolizuar se koha po mbaronte).
Ndryshimi klimatik filloi të perceptohej gjithnjë e më shumë si një forcë e plotfuqishme dhe apokaliptike, ndërsa targetet e temperaturës u kornizuan si e vetmja shpresë e njerëzimit për mbijetesë. Në vend që të avokonte për korniza apo qasje të reja politike, vetë nevoja për veprim urgjent u kthye në një lloj kërkese politike në vetvete. “Ose e parandalojmë ngrohjen prej 1.5 gradësh, ose nuk e bëjmë… Nuk ka zona gri kur bëhet fjalë për mbijetesën,” theksoi plot ogur të zi Thunberg para audiencës në Forumin Ekonomik Botëror në vitin 2019. “Ne po luajmë ruletë ruse me planetin tonë… Beteja për 1.5 gradët do të fitohet ose do të humbet brenda viteve 2020,” paralajmëroi po ashtu Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, António Guterres, në vitin 2024.
Nëse peizazhi pas Parisit shënoi vërtet një kapitull të ri në historinë e politikave klimatike, kjo ndodhi përmes një kthese drejt politikës industriale të gjelbër: përpjekje të udhëhequra nga shteti për të transformuar thellësisht strukturën e ekonomisë drejt sistemeve energjetike me karbon të ulët. Disa nga propozimet e para për një “Green New Deal” (Marrëveshje të Re të Gjelbër) datojnë në vitin 2007, kur ekonomisti Thomas Friedman argumentoi pro një tranzicioni energjetik mbarëekonomik të drejtuar nga shteti, në emër të rivitalizimit të SHBA-së. Por në fund të viteve 2010, bisedat për një Green New Deal filluan të lidheshin më ngushtë me programet e krahut të majtë për shërbimet publike dhe ndreqjen e pabarazisë ekonomike. Fakti që kjo Marrëveshje e Re e Gjelbër zuri vendin qendror në fushatën presidenciale të vitit 2020 të Senatorit amerikan Bernie Sanders, nuk ishte aspak një rastësi.
Me këtë zgjerim në sferën e politikës industriale të gjelbër, klima u bë pjesë e një fushëbeteje të konkurrencës politike e cila ishte mbajtur efektivisht e mbyllur atëherë kur kufizohej vetëm në sferën e traktateve ndërkombëtare. Befas, klima iu nënshtrua pyetjeve klasike të ekonomisë politike rreth ndërtimit të koalicioneve dhe politikave të rishpërndarjes së pasurisë. Por kjo nënkuptonte gjithashtu se çdo sukses në politikat e klimës do të arrihej me vështirësi të mëdha dhe do t’u nënshtrohej kufizimeve të politikës elektorale, afatet kohore të së cilës ishin thelbësisht të papajtueshme me mesazhin e urgjencës të pranishëm në lëvizjen qendrore klimatike.
Ndërkohë, ndërsa Perëndimi po debatonte se si mund të dukej një e ardhme me energji të gjelbër, Kina thjesht po e ndërtonte atë. Një nga treguesit e parë se Kina po pozicionohej si një lojtar i rëndësishëm në energjinë e pastër u pa në vitin 2006, kur Plani i saj i 11-të Pesëvjeçar e identifikoi energjinë e pastër si një prioritet strategjik industrial. Në sektorin e automjeteve elektrike, kjo u përkthye në subvencione bujare për automjetet e prodhuara në Kinë dhe furnizuesit kinezë të baterive me jone litiumi, të kombinuara me tarifa të ashpra doganore ndaj makinave elektrike të importuara nga jashtë. Brenda një dekade, Kina i dha me sukses një shtytje gjigante industrisë së saj vendase të mjeteve elektrike: vetëm në vitin 2015, shitjet e makinave elektrike në Kinë u rritën me 343 për qind; e deri në fund të atij viti, BYD ishte bërë tashmë prodhuesi kryesor në botë i automjeteve të tilla. Një dekadë më vonë, ajo u bë prodhuesi numër një në botë i mjeteve elektrike për nga vëllimi i shitjeve.
Një histori e ngjashme mund të tregohet për pothuajse çdo teknologji të gjelbër të prodhuar në Kinë: Deri në vitin 2024, panelet diellore dhe qelizat e baterive të prodhuara në Kinë zinin 80 për qind të tregut botëror, ndërsa vetë Kina përbënte rreth 60 për qind të shtimit të kapaciteteve globale të energjisë së erës. Tranzicioni i gjelbër po ndodh, thjesht jo sipas kushteve të Perëndimit, as nën udhëheqjen e Perëndimit, dhe as për arsyet e Perëndimit.
Ngritja e Kinës përmbysi një supozim thelbësor rreth natyrës së politikave klimatike: atë se kur vinte puna te veprimi për klimën, Perëndimi do të udhëhiqte dhe pjesa tjetër e botës do ta ndiqte nga pas. Ky supozim ishte ngjizur vetë në arkitekturën origjinale të traktateve të OKB-së, e cila e ndante botën në dy kampe: vendet e zhvilluara përgjegjëse për shkaktimin e problemit, dhe vendet në zhvillim që do të duhej të bindeshin e të stimuloheshin për të adoptuar sisteme energjetike me karbon të ulët. E megjithatë, kthesa e Kinës drejt energjisë së pastër nuk u motivua nga korniza normative e politikave klimatike perëndimore si zotimet net-zero, tregjet e karbonit apo imperativi moral i 1.5 gradëve.
Në fakt, Kina ishte ankuar prej kohësh se procesi i traktateve ndërkombëtare nuk ishte veçse një pretekst për të kufizuar zhvillimin e Jugut global, duke i sabotuar siç dihet botërisht negociatat e COP-it në Kopenhagë. Në vend të kësaj, ajo e zhvilloi energjinë e pastër tërësisht sipas kushteve të saj. Për më tepër, modeli kinez i kapitalizmit shtetëror — i izoluar nga ciklet zgjedhore dhe i pakushtëzuar nga nevoja për të negociuar me kapitalin privat — kishte avantazhe strukturore që demokracitë perëndimore nuk mund t’i riprodhonin dot lehtë. Edhe vetë Akti i Reduktimit të Inflacionit (IRA) i vitit 2022 në SHBA, i fituar me aq vështirësi — legjislacioni më ambicioz klimatik në historinë amerikane, me 369 miliardë dollarë të dedikuara për të rikthyer brenda vendit zinxhirët e furnizimit të energjisë së pastër që Kina kishte arritur t’i dominonte — dukej si një gabim i papërfillshëm llogaritjeje nëse krahasohej me kolosin industrial të drejtuar nga shteti kinez, i cili në kohën e miratimit të IRA-s po prodhonte tashmë 85 për qind të qelizave diellore të botës dhe tre të katërtat e të gjitha baterive me jone litiumi.
Ka nga ata që sugjerojnë se shfaqja e Kinës si agjentja vendimtare e ndryshimit në tranzicionin global të energjisë, sinjalizon nevojën për të rimenduar thelbësisht filozofitë perëndimore të historisë. Por do të ishte më e saktë të thuhej se rritja e Kinës thjesht ilustron disa nga paradokset që kanë qenë gjithmonë në qendër të politikave klimatike. Favorizimi i mbijetesës së brezave të ardhshëm, për shembull, ka qenë gjithmonë në një përputhshmëri të përsosur me një rekord të tmerrshëm abuzimesh me të drejtat e njeriut në të tashmen (siç ishte rasti kur BYD u akuzua për mbajtjen e “kushteve të ngjashme me skllavërinë” gjatë ndërtimit të fabrikës së saj të automjeteve elektrike në Brazil).
Ndërkohë, edhe kur u bë e qartë se shmangia e ndryshimeve klimatike do të kërkonte një rishikim tërësor dhe strukturor të ekonomisë botërore, Perëndimi vazhdoi të këmbëngulte se problemi mund të zgjidhej disi pa kërcënuar rendin ekonomik global mbizotërues. Dhe, megjithëse ndryshimet klimatike u kornizuan vazhdimisht si një emergjencë ekzistenciale, ato u përballën me mekanizma politikë — negociata ndërkombëtare, legjislacione të brendshme, angazhime të korporatave — të cilat ishin detyrimisht të ngadalta, deliberative dhe thellësisht të nënshtruara ndaj erërave të ndryshueshme politike.
Nëse ka një ironi të madhe në ngritjen e Kinës si motori botëror i prodhimit të energjisë së pastër, ajo është kjo: Perëndimi shpenzoi tri dekada për të ndërtuar arkitekturën politike, institucionale, financiare, si dhe kërkesën popullore për një tranzicion energjetik. Ai i dedikoi burime të jashtëzakonshme intelektuale, politike, diplomatike dhe fiskale problemit të zbutjes së ndryshimeve klimatike. E megjithatë, është Kina ajo që po korr sot përfitimet e vërteta materiale. Me fjalë të tjera, rezulton se Perëndimi po shpikte thjesht një treg të ri për produktet që Kina sot ia shet me sukses mbarë botës.
