Moriskot e Spanjës: Një tragjedi shekullore me jehonë në të sotmen
Dëbimi masiv i moriskove – muslimanëve të Spanjës që u detyruan të konvertoheshin në të krishterë – mbetet një nga episodet më të errëta të historisë europiane. Edhe pse ndodhi më shumë se 400 vjet më parë, kjo ngjarje ruan ende një aktualitet të dhimbshëm, veçanërisht në debatin e sotëm mbi marrëdhëniet e Europës me komunitetet e saj minoritare. Pikërisht këtë dimension përpiqet të zbërthejë Matthew Carr në librin Gjak dhe Besim, një studim i thelluar mbi shkaqet, mekanizmat dhe pasojat e kësaj tragjedie kolektive.
Carr rrëfen se përballja e tij e parë me historinë e moriskove daton në vitin 1992, kur Spanja organizoi festimet e 500-vjetorit të “takimit” me botën e re. Mes narrativave triumfaliste të asaj kohe, ai u ndesh me një thyerje të fortë: ndërsa dëbimi i hebrenjve të vitit 1492 ishte i dokumentuar gjerësisht, fatkeqësia e moriskove mbetej e nënshkruar dhe shpesh e heshtur. Megjithëse ata ishin përpjekur për një shekull të tërë të ruanin identitetin e tyre brenda një shoqërie që i përjashtonte, shteti spanjoll vendosi se ata nuk mund të bëheshin “kristianë të besueshëm”, duke i shtyrë drejt dëbimit përfundimtar në vitin 1609.
Gjatë kërkimeve për librin, Carr u mbështet kryesisht në studimet akademike dhe dokumentet historike të kohës. Mes tyre, spikasin raportet e zyrtarëve lokalë drejtuar Filipit II, të cilat përshkruajnë me detaje rrëqethëse vuajtjet e moriskove të dëbuar: të sëmurë të braktisur, gra e fëmijë që vdisnin nga uria dhe i ftohti, familje të shkatërruara përballë një dimri të pamëshirshëm. Po aq tronditëse janë edhe betejat e vitit 1609 në Cortes de Pallás, ku mijëra morisko u përpoqën të rezistonin duke sakrifikuar jetën, me shumë gra që preferuan vdekjen para se të largoheshin nga atdheu i tyre.
Në kontrast me këtë realitet, pikturat triumfuese të porositura nga Filipi III për të glorifikuar dëbimin tregojnë sa thellë mund të shkojë propagandimi i fitores mbi një komunitet të pambrojtur. Carr thekson se kjo histori nuk është thjesht një kujtesë e së kaluarës, por një paralajmërim i fuqishëm për të sotmen: frika, fanatizmi dhe demonizimi i “tjetrit” mbeten rreziqe të pranishme në çdo shoqëri.
Autori shpreson se Gjak dhe Besim do t’i nxisë lexuesit të jenë më vigjilentë ndaj këtyre mekanizmave shkatërrues – mekanizma që, siç tregon historia e moriskove, mund të çojnë drejt tragedive të pamatshme.
