FP: E vetmja shpresë e vërtetë e botës për ruajtjen e rendit

8 shtator 2026,

Nga Charles A. Kupchan, profesor i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin Georgetown.

Ndërsa hegjemonia ideologjike dhe materiale e Perëndimit vazhdon të zbehet, një botë e re multipolare po merr formë. Ky ndryshim është strukturor — produkt i shpërndarjes së pandalshme të fuqisë. Ndërkohë, tranzicioni nga epoka industriale në epokën digjitale ka destabilizuar demokracitë liberale që për një kohë të gjatë mbikëqyrën qeverisjen globale. Ndërthurja e automatizimit me tregtinë e lirë ka minuar kontratën shoqërore të epokës industriale, duke zbrazur shtresat e mesme perëndimore dhe centrizmin politik që mbante në këmbë internacionalizmin liberal. Këto dy zhvendosje tektonike po nxisin rivalitetet gjeopolitike dhe po gërryejnë rregullat dhe institucionet ndërkombëtare, duke e bërë të paarritshme nismën kolektive të nevojshme për të qeverisur një botë të globalizuar.

Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, është më shumë një simptomë sesa një shkak i kësaj çrregullie dhe i zemërimit kundër elitave që ajo ka provokuar. Ai dhe populistë të tjerë premtojnë të shkatërrojnë rendin e vjetër liberal. Por atyre u mungojnë aftësitë dhe prirja për të ndërtuar atë që vjen më pas. Komuniteti i politikëbërjes duhet të përgatitet urgjentisht për epokën pas-Trump, duke gjeneruar një plan për qeverisjen e një bote të ndërvarur, e cila ndodhet në proces shpërbërjeje.

Ndërtimi i rendit në botën e së nesërmes duhet të fillojë me njohjen e rëndësisë së ripërtërirë të rajoneve; shpërndarja e fuqisë kërkon logjikisht decentralizimin dhe bartjen e autoritetit. Rendi do të duhet të vijë nga poshtë-lart, duke u mbështetur në grupimet rajonale që shfrytëzojnë efektet e natyrshme prodhuese të rendit që burojnë nga afërsia gjeografike, lidhjet tregtare dhe kulturat e përbashkëta. Rajonalizimi i qeverisjes krijon terrenin për një sistem ndërkombëtar policentrik: një botë me shumë rende, me një larmishmëri të konsiderueshme ideologjike dhe politike.

Megjithatë, pikërisht sepse bota multipolare në lindje është e destinuar të mbetet e globalizuar dhe e ndërvarur, forca centrifugale e rajonalizimit duhet të balancohet nga një rend që vjen nga lart-poshtë. Rendet e shumta rajonale do të kërkojnë mbikëqyrje kolektive. Një sistem koncerti — një rrjet këshillash koordinues të nivelit të lartë — paraqet opsionin më realist dhe më të zbatueshëm për mbikëqyrjen e qeverisjes globale. Ashtu si Koncerti Europian i shekullit të 19-të, i cili ruajti paqen për dekada pas Luftërave Napoleonike, grupet drejtuese fleksibile dhe joformale mund të shërbejnë si një mjet për dialog strategjik të mirëfilltë e të qëndrueshëm, si dhe për zbutjen dhe menaxhimin e konflikteve të interesit.

Një sistem koncerti do ta plotësonte, jo do ta zëvendësonte Organizatën e Kombeve të Bashkuara. OKB-ja do të mbështetej nga lart nga ky rrjet grupesh drejtuese dhe nga poshtë nga organet rajonale. Një sfidë kyçe do të jetë ndërtimi i një rendi global që vendos ekuilibrin e duhur midis qeverisjes nga lart-poshtë dhe asaj nga poshtë-lart. Një sistem ndërkombëtar që është njëkohësisht i centralizuar dhe i rajonalizuar ofron shpresën më të mirë — dhe ndoshta të vetmen — për ruajtjen e rendit në botën që kemi përpara.

Bota jonë po shkon me shpejtësi drejt një sistemi ndërkombëtar të decentralizuar. Asnjë shtet i vetëm apo koalicion shtetesh nuk do të dominojë. Duke supozuar se mund të rikthejnë shëndetin e tyre politik dhe të vazhdojnë si partnerë strategjikë, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre demokratë do të mbeten një koalicion i fuqishëm, por jo më mbizotërues. Kina do të shfaqet si një konkurrente e barabartë, por edhe nëse partneriteti i saj me Rusinë mbijeton, ajo nuk do të ketë as fuqinë dhe as tërheqjen për të ankoruar një rend botëror sinocentrik. Një sërë fuqish në ngritje — përfshirë Brazilin, Indinë, Indonezinë, Nigerinë dhe Turqinë — e kanë bërë të qartë se do të ndjekin rrugët e tyre, duke çuar në rreshtime të ndryshueshme dhe koalicione të pasigurta.

Sistemi ndërkombëtar i ardhshëm jo vetëm që do të jetë i decentralizuar, por edhe politikisht dhe kulturalisht i larmishëm. Çdo qendër fuqie dhe qeverisjeje do të veprojë sipas normave të veta dhe do të pasqyrojë tiparet e veta qytetëruese dhe kulturore. Shpërndarja e fuqisë dhe kalimi i autoritetit dhe përgjegjësisë te grupimet e ndryshme rajonale do të prodhojë natyrshëm një botë policentrike dhe me shumë rende.

Ky proces organik i rajonalizimit tashmë ka filluar. Shtetet e Bashkuara mbeten një fuqi vërtet globale, por Trump po rithekson epërsinë e SHBA-së në Hemisferën Perëndimore dhe po inkurajon aleatët të marrin më shumë përgjegjësi për sigurinë në rajonet e tyre përkatëse. Kina dhe Rusia duket se janë të vendosura të ankorojnë një grupim rajonal që shtrihet nga Europa Lindore deri në Paqësor, ndërkohë që Pekini njëkohësisht punon për të krijuar sferën e vet të ndikimit në fqinjësinë e tij të menjëhershme. Brazili, Indonezia, Arabia Saudite dhe fuqi të tjera rajonale po kërkojnë gjithashtu autonomi dhe ndikim më të madh, pjesërisht duke çuar përpara projekte të integrimit rajonal.

Arsyetimi në favor të policentrizmit mbështetet jo vetëm në pashmangshmërinë e shpërndarjes së fuqisë dhe decentralizimit të sistemit ndërkombëtar, por edhe në efektet rend-prodhuese të një qasjeje rajonale të qeverisjes globale, të ndërtuar nga poshtë-lart. Gjeografia dhe afërsia kanë ende rëndësi. Vendet më të afërta me një kërcënim zakonisht kanë interesin më të madh për ta kundërshtuar atë. Ndonëse Shtetet e Bashkuara — falë fuqisë së tyre të pakrahasueshme ushtarake — udhëhoqën fushatën ajrore të këtij viti kundër Iranit, aktorët rajonalë si Izraeli, Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe kanë interesin më të lartë për frenimin e ambicieve revizioniste të Teheranit. Palët me motivimin më të fortë për t’u bërë ballë ekstremistëve në Afrikë janë ato që kërcënohen drejtpërdrejt nga dhuna dhe përhapja e saj. Nxitja e zgjidhjeve rajonale për sfidat rajonale nënkupton shfrytëzimin e vullnetit të palëve më të interesuara për t’i trajtuar këto sfida dhe bashkimin e përpjekjeve rajonale.

E njëjta gjë vlen edhe për tregtinë. Globalizimi ka arritur kulmin e tij dhe ekonomia ndërkombëtare po fragmentarizohet. Gati një e treta e tregtisë së SHBA-së zhvillohet me Kanadanë dhe Meksikën, rreth dy të tretat e tregtisë së Bashkimit Europian zhvillohen brenda bllokut, dhe tregtia brenda-rajonale përbën më shumë se gjysmën e tregtisë ndërkombëtare të Azisë. Këto prirje pritet të thellohen për shkak të tarifave, transferimit të prodhimit te vendet mike (friendshoring), rikthimit të zinxhirëve të furnizimit dhe formave të tjera të shkëputjes ekonomike. Rajonet po bëhen vatra gjithnjë e më të rëndësishme të aktivitetit tregtar.

Një qasje policentrike ndaj qeverisjes globale do të përfitonte gjithashtu nga efektet rregulluese të asimetrive rajonale të fuqisë. Vendet më të mëdha në një rajon zakonisht mbështeten në peshën e tyre gjeopolitike dhe ekonomike për të luajtur një rol udhëheqës në hartimin dhe mbikëqyrjen e nismave rajonale. Në të njëjtën kohë, projektet e integrimit rajonal prodhojnë institucione dhe praktika që i detyrojnë fuqitë e mëdha t’u përmbahen rregullave dhe normave konsensuale. Organet rajonale njëkohësisht i fuqizojnë dhe i kufizojnë vendet e tyre më të mëdha, gjë që përbën një nga arsyet pse ato gëzojnë mbështetje si mes vendeve të mëdha, ashtu edhe mes atyre më të vogla.

Anëtarësimi në BE mund t’i ekspozojë shtetet anëtare më pak të fuqishme ndaj ndikimit të tejskajshëm të Gjermanisë dhe Francës, por këto vende më të vogla kanë gjithashtu një interes thelbësor për të hyrë në një marrëveshje që kufizon dhe zbeh ndikimin e fqinjëve të tyre të mëdhenj. E njëjta gjë vlen edhe për Këshillin e Bashkëpunimit të Gjirit (GCC), i cili njëkohësisht i mundëson dhe i vendos kufij Arabisë Saudite, si dhe për Shoqatën e Kombeve të Azisë Juglindore (ASEAN), e cila bën të njëjtën gjë për Indonezinë. Madhësia e ekonomisë së Kinës i jep asaj një ndikim të jashtëzakonshëm brenda Partneritetit Ekonomik Gjithëpërfshirës Rajonal (RCEP), por kjo marrëveshje tregtare rajonale gjithashtu e detyron Pekinin t’u përmbahet rregullave konsensuale.

Duke inkurajuar fuqitë e mëdha të kenë ndikim në fqinjësitë e tyre, rajonalizimi i qeverisjes globale do të rikthente dhe do të legjitmonte deri diku sferat e ndikimit. Megjithatë, ky përfundim është i pashmangshëm në një botë ku fuqia po shpërndahet. Idealisht, sferat e ardhshme të ndikimit do të ishin më pak shtrënguese sesa ato të së kaluarës. Delegjitimimi global i sundimit perandorak e bën më të mundshme që fuqitë e mëdha ta ushtrojnë ndikimin e tyre kryesisht përmes konsensusit sesa përmes shtrëngimit.

Pa dyshim, pushtimi i Ukrainës nga Rusia dhe mbrojtja nga ana e Moskës e asaj që ajo e konsideron sferën e saj të ndikimit ka qenë gjithçka tjetër përveçse dashamirëse. Megjithatë, Kremlini mund të ishte shumë më pak agresiv ndaj fqinjëve të tij nëse do të besonte se fuqitë e tjera të mëdha — veçanërisht Shtetet e Bashkuara — do të përmbaheshin nga shtrirja e ndikimit të tyre strategjik në tokat periferike të Rusisë. Në mënyrë të ngjashme, nëse Shtetet e Bashkuara dhe Kina mund ta ulin rivalitetin mes tyre, Pekini mund t’i ndiqte objektivat e tij rajonale përmes mjeteve më pak shtrënguese.

Rajonalizimi i qeverisjes globale i përshtatet gjithashtu një bote ku rajonet kanë prioritete të ndryshme. Disa sfida, si ndryshimet klimatike, kanë shtrirje globale dhe kërkojnë një përgjigje të koordinuar globale. Megjithatë, çështje të tjera në agjendën ndërkombëtare kanë peshë dhe rëndësi në disa rajone, por jo në të tjera. Në Amerikën Latine, luftimi i krimit të organizuar dhe trafikut të drogës është një prioritet shumë më i lartë sesa në shumicën e rajoneve të tjera. Në Afrikë, ngritja e kapaciteteve shtetërore dhe zbutja e varfërisë nxisin përpjekjet për të avancuar qeverisjen rajonale. Prioritetet e Lindjes së Mesme përfshijnë menaxhimin e përçarjeve sektare, zbutjen e Iranit dhe zgjidhjen e konfliktit izraelito-palestinez. Me pak fjalë, e njëjta formulë nuk vlen për të gjithë. Një rend policentrik do t’i përgjigjej pikërisht qëllimit në një botë me prioritete të larmishme rajonale.

Së fundi, rajonalizimi i qeverisjes globale do të shfrytëzonte potencialin e bashkëpunimit që buron nga lidhjet kulturore. Përgjatë historisë, zonat e paqes së qëndrueshme më së shpeshti janë formësuar mes kombeve që ndajnë ngjashmëri etnike, racore ose fetare. Ndjenja e afrisë që shoqëron praktikat dhe simbolet e përbashkëta kulturore nxit solidaritetin. Një identitet i përbashkët ndihmoi në vendosjen e themeleve shoqërore dhe politike të BE-së, e cila ka krijuar një flamur, pasaportë të përbashkët dhe monedhë unike. Karta themeluese e Bashkimit Afrikan i përkushton anëtarët e saj të ndërtojnë mbi punën e “brezave të pan-afrikanistëve” për të çuar përpara një “identitet të përbashkët” dhe për të “arritur unitet dhe solidaritet më të madh”. ASEAN-i ka përvetësuar moton — “Një vizion, një identitet, një komunitet” — si dhe një flamur, emblemë dhe himn. Në një botë të decentralizuar me larmishmëri ideologjike, një sistem policentrik qeverisjeje do të shfrytëzonte efektet rend-prodhuese të kulturave dhe identiteteve të përbashkëta rajonale.

BE-ja, Komuniteti i Shteteve të Pavarura, ASEAN-i, Liga Arabe, Bashkimi Afrikan, Organizata e Shteteve Amerikane — këto janë ndër institucionet kryesore rajonale që do të duhet të shërbejnë si gurë themeli të rendit global në një botë policentrike. Disa organe rajonale, si Liga Arabe, do të duhet të piqen ndjeshëm nëse synojnë të luajnë një rol më të fuqishëm në ankorimin e një rendi rajonal. Do të duhet të krijohen organe të reja rajonale në Azinë Jugore dhe Azinë Verilindore, ku institucionet e afta mungojnë kryesisht për shkak të tensioneve gjeopolitike që vazhdojnë të pengojnë integrimin rajonal.

Nuk ka një kuptim të prerë dhe gjerësisht të pranuar se ku fillojnë e mbarojnë rajonet ose se cilës familje rajonale i përkasin disa vende. Egjipti është anëtar i Ligës Arabe, si dhe i Bashkimit Afrikan. Përpjekja e vazhdueshme e Rusisë për të nënshtruar fqinjin e saj lindi nga dëshira e Ukrainës për t’u larguar nga një komunitet euroaziatik relativisht shtrëngues drejt një komuniteti europian më vullnetar. Organizatat rajonale zhvillohen sipas gjykimit të tyre, dhe anëtarësia e tyre evoluon teksa kombet perceptojnë vlerë në bashkimin me to — ose ndonjëherë në largimin prej tyre.

Por edhe nëse vendndodhja nuk e përcakton rreshtimin dhe përkatësinë rajonale, gjeografia formëson fuqishëm interesat kombëtare dhe rajonale. Europa, ndonëse pjesë e një blloku strategjik transatlantik, ka ndjekur me sukses projektin e saj të integrimit rajonal. Ndërsa fuqia kineze vazhdon të rritet, aleatët e SHBA-së në Azi-Paqësor do të duhet të manovrojnë përballë përpjekjes së pashmangshme të Pekinit për të ndërtuar një rend rajonal më sinocentrik në fqinjësinë e tij. Kanadaja, e tjetërsuar nga politikat e Trumpit “Amerika e Para”, po kërkon një strehë të re mes fuqive të mesme. Por deshi apo s’deshi, Kanadaja do të mbetet thellësisht e integruar në Amerikën e Veriut, si strategjikisht, ashtu edhe tregtarisht.

Organet rajonale janë të shtresuara brenda një rrjeti institucionesh që shtrihet si nën to, ashtu edhe mbi to. Nën to ndodhen grupimet nënrajonale, të cilat mund të jenë vatra të rëndësishme të qeverisjes së lokalizuar dhe ndërtimit të konsensusit. Komuniteti Ekonomik i Shteteve të Afrikës Perëndimore (ECOWAS) është një nëngrup i Bashkimit Afrikan, ashtu si Katërshja e Vishegradit dhe Nisma e Tre Deteve janë nëngrupe të BE-së, dhe anëtarët e GCC-së janë gjithashtu anëtarë të Ligës Arabe.

Mbi institucionet rajonale ekziston një varg gjithnjë e më i gjerë organesh transrajonale. Disa, si NATO, Bashkëpunimi Ekonomik i Azi-Paqësorit (APEC) dhe Organizata e Bashkëpunimit të Shangait (SCO), kërkojnë shprehimisht të ndërtojnë lidhje midis rajoneve gjeografike. NATO përshkon Atlantikun e Veriut, APEC-u shtrihet në Bregun e Paqësorit, ndërsa SCO-ja grupon Kinën dhe Rusinë me shtete në Azinë Qendrore, Jugore dhe Perëndimore. Organe të tjera transrajonale — si G-7, G-20 dhe BRICS — nuk e mbështesin anëtarësimin e tyre në gjeografi, por në madhësinë ekonomike. G-7 është një ligë e demokracive të pasura, G-20 përfshin si demokraci më të pasura ashtu edhe autokraci, ndërsa BRICS është një klub në zgjerim i vendeve të mëdha që synon të balancojë Perëndimin dhe të avancojë aspiratat e jugut global.

Grupimet rajonale janë të destinuara të jenë mjetet kryesore për ndërtimin e rendit ndërkombëtar nga poshtë-lart. Por një qasje policentrike ndaj qeverisjes globale duhet gjithashtu të shfrytëzojë lidhjet nënrajonale dhe transrajonale, të cilat janë padyshim pjesë e një arkitekture të ndërlikuar institucionesh ndërkombëtare. Sfida do të jetë përdorimi i kësaj strukture komplekse të organeve të ndërthurura dhe të mbivendosura për të ndërtuar nismën kolektive.

Përpjekjet kolektive do të jenë më të lehta për t’u arritur nëse grupimet alternative rezultojnë plotësuese dhe përfshirëse, sesa konkurruese dhe armiqësore. Rusia dhe Kina mund të kenë si synim që BRICS dhe SCO të shërbejnë si kundërpeshë ndaj institucioneve perëndimore, dhe deri diku ato i shërbejnë këtij qëllimi. Por demokracitë perëndimore duhet t’u qasen atyre në mënyrë pragmatike dhe të mirëpresin ofrimin e të mirave publike prej tyre; BRICS, për shembull, ofron kredi dhe mbështetje të tjera financiare për ekonomitë në zhvillim, ndërsa SCO-ja ka avancuar bashkëpunimin në luftimin e trafikimit të qenieve njerëzore dhe armëve.

Ky rrjet në formë thurjeje i institucioneve rajonale, nënrajonale dhe transrajonale përbën nënstrukturën e një rendi global policentrik; ai duhet të shfrytëzohet në mënyrë efektive për të maksimizuar bashkëpunimin ndërkombëtar. Nëse elementët e qeverisjes nga poshtë-lart përfaqësojnë skeletin e një bote të globalizuar dhe multipolare, një sistem i tillë do të ketë sërish nevojë për një sistem nervor qendror. Për këtë, duhet t’i drejtohemi historisë.

Edhe pse një masë e konsiderueshme e rendit vjen nga poshtë-lart, bota ka nevojë për një arkitekturë globale që të sigurojë qeverisjen nga lart-poshtë, duke zbutur rivalitetin midis fuqive të mëdha, duke trajtuar krizat teksa ato shfaqen dhe duke koordinuar veprimin kolektiv nëpër rajonet e botës. OKB-ja dhe rrjeti mbështetës i institucioneve ndërkombëtare janë menduar të përmbushin këtë funksion. Por sistemi i OKB-së është dukshëm i pamjaftueshëm: ai është tepër i madh, tepër burokratik dhe tepër shpesh i paralizuar nga e drejta e vetos që gëzojnë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit. Hendeku midis kërkesës për qeverisje globale dhe ofertës së saj rritet çdo ditë.

Një sistem koncerti ofron një mënyrë pragmatike dhe të zbatueshme për vendosjen e një qeverisjeje të tillë të centralizuar. Koncerti Europian është prototipi. I krijuar në vitin 1815 në përfundim të Luftërave Napoleonike, ky grup drejtues i pesë fuqive të mëdha ruajti paqen në një Europë multipolare dhe ideologjikisht të larmishme për dekada me radhë. Dy vende me prirje liberale — Britania dhe Franca — bashkëpunuan qetësisht përkrah tri monarkive absolute në Austri, Prusi dhe Rusi. Koncerti e centralizoi qeverisjen përmes kongreseve të fuqive të mëdha, duke e rajonalizuar gjithashtu udhëheqjen duke i dhënë secilit anëtar ndikim të posaçëm në fqinjësinë e vet. Ai ishte joformal dhe fleksibil, duke shmangur kartat dhe rregullat fikse dhe në vend të kësaj, sipas një memorandumi britanik të vitit 1818, duke lejuar që konsensusi të “lindte nga rrethanat e kohës dhe të rastit”.

Diplomacia e koncertit ka përparësi të dallueshme kur bëhet fjalë për sigurimin e qeverisjes nga lart-poshtë në botën e së nesërmes. Koncertet ulin në tryezë vetëm palët me ndikim që janë më të përshtatshmet për të trajtuar çështjen konkrete, duke lehtësuar konsensusin përmes kufizimit të numrit të zërave në sallë. Formatet e grupeve të vogla mund të jenë ekskluzive dhe të cenojnë normën e barazisë sovrane. Por duke sakrifikuar qëllimisht përfaqësimin e gjerë në favor të efikasitetit, ato ofrojnë mjetin më të mirë për arritjen e marrëveshjeve në një botë të decentralizuar dhe me larmishmëri ideologjike.

Ashtu si gjatë Koncertit Europian, një version bashkëkohor do të përfshinte qëllimisht lloje të ndryshme regjimesh, duke ndihmuar në kapërcimin e përçarjeve të thella që janë shfaqur kohët e fundit midis demokracive dhe autokracive. Shtetet anëtare do t’i linin me vetëdije mënjanë dallimet lidhur me çështjet e qeverisjes së brendshme dhe të drejtave politike, për të siguruar që këto çështje të mos pengojnë bashkëpunimin ndërkombëtar. Një sistem i ri koncerti do të kishte gjithashtu fleksibilitetin për të ulur në tryezë aktorë joshtetërorë, si OJQ-të dhe drejtuesit ekzekutivë të korporatave, kur ata mund të kontribuojnë në mënyrë efektive në nismën kolektive dhe zgjidhjen e problemeve.

Koncertet funksionojnë jo vetëm për shkak të anëtarësisë së tyre të kufizuar dhe të përzgjedhur, por edhe sepse shmangin institucionalizimin, formulimin e rreptë juridik dhe procedurat detyruese. Pa dyshim, qeverisja ndërkombëtare idealisht do të ishte e formalizuar dhe e bazuar në ligj, e mbështetur nga rregulla dhe angazhime të zbatueshme. Por shumica e shteteve, veçanërisht fuqitë e mëdha ndërveprimet e të cilave kanë ndikimin më të madh në sistemin ndërkombëtar, nuk janë të gatshme të komprometojnë sovranitetin e tyre duke iu nënshtruar vullnetit të organeve ndërkombëtare.

Këto pengesa ndaj bashkëpunimit të institucionalizuar vetëm sa do të bëhen më akute në vitet në vijim. Ndërsa shpërndarja e fuqisë nxit rivalitetet gjeopolitike, marrëveshjet e formalizuara do të jenë më të vështira për t’u arritur. Ndërkohë, reagimi politik kundër çrregullimit socio-ekonomik, globalizimit dhe imigracionit po intensifikon kundërshtimin e brendshëm ndaj, sipas fjalëve të Trumpit, “bashkimeve ndërkombëtare që na lidhin duart dhe e fundosin Amerikën”. Mes një vale të gjerë të nacionalizmit populist, multilateralizmi i institucionalizuar do të jetë gjithnjë e më i pakapshëm. Në të vërtetë, ngërçi në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, Organizatën Botërore të Tregtisë dhe organe të tjera tashmë është bërë normë; OKB-ja shërben shumë më rregullisht si një tribunë për shfaqje publike sesa për diplomaci konstruktive.

Zhvendosja drejt diplomacisë joformale dhe të grupeve të vogla tashmë ka filluar — më shumë nga rrethanat sesa nga një plan i paramenduar. Që shumë përpara shfaqjes së unilateralizmit të theksuar të Trumpit, Shtetet e Bashkuara dhe vendet e tjera tashmë po anonin drejt mbështetjes më të madhe te koalicionet e vullnetit të lirë dhe paktet joformale.

Një grup kontakti i përbërë nga Britania, Franca, Gjermania, Italia, Rusia dhe Shtetet e Bashkuara udhëhoqi përpjekjen e suksesshme për vendosjen e paqes në Ballkan gjatë viteve 1990. Grupi P5+1 (pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit të OKB-së plus Gjermania) negocioi marrëveshjen bërthamore të vitit 2015 me Iranin. Kohët e fundit, Omani, Pakistani dhe Katari kanë udhëhequr përpjekjet për të ndërmjetësuar midis Iranit dhe Shteteve të Bashkuara, Bordi i Paqes i Trumpit ka kërkuar të paqësojë Gazën, dhe Egjipti, Arabia Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Shtetet e Bashkuara janë bashkuar në përpjekje për t’i dhënë fund luftës civile në Sudan. Grupimet ad hoc dhe koalicionet e vullnetit të lirë janë bërë norma e re.

Një lëvizje e qartë drejt formalizimit të rregullt të diplomacisë së koncertit do të kanalizonte kështu një ndryshim që tashmë po ndodh, i nxitur si nga realitetet gjeopolitike, ashtu edhe nga ato të brendshme. Në vend që të vajtojë rënien e multilateralizmit të institucionalizuar dhe të përpiqet më kot për ta rikthyer atë, komuniteti ndërkombëtar duhet ta normalizojë diplomacinë e koncertit dhe të kërkojë të shfrytëzojë maksimalisht potencialin e saj bashkëpunues.

Një sistem bashkëkohor koncerti do të përbëhej nga një Koncert Global i mbështetur nga një rrjet nënkoncertesh. Ai do të ulte në tryezë aktorët me ndikim që duhet të jenë aty — pavarësisht nga lloji i regjimit të tyre. Ai do të përfshinte si autokraci ashtu edhe demokraci, si vende në zhvillim ashtu edhe vende të zhvilluara. Ai do të ishte mjaftueshëm i madh për të qenë përfaqësues në nivel global, por mjaftueshëm i vogël për të qenë efektiv. Fuqitë e mëdha kanë qenë të zëna duke u ndarë në grupe rivale — G-7, BRICS, SCO. Ato tani duhet ta kanalizojnë këtë impuls bashkëpunimi në një grupim të ri që kapërcen vijat ndarëse gjeopolitike dhe ideologjike dhe synon të nxjerrë në pah dhe të çojë përpara interesat e përbashkëta.

Koncerti Global do të shërbente si një drejtori e fuqive të mëdha, një grup drejtues i ngarkuar me mbikëqyrjen e qeverisjes globale. Anëtarët e tij fillestarë do të ishin peshat e rënda të njohura: Kina, BE-ja, India, Japonia, Rusia dhe Shtetet e Bashkuara. Azia Juglindore, Lindja e Mesme, Afrika dhe Amerika Latine do të përfaqësoheshin nga emisarë të organeve të tyre kryesore rajonale — ASEAN, Liga Arabe, Bashkimi Afrikan dhe Organizata e Shteteve Amerikane. Përfaqësimi i Europës nga BE-ja dhe jo nga Gjermania, shteti i saj më i fuqishëm, do të legjitmonte përfshirjen e emisarëve nga organet rajonale. Përfaqësimi nga ASEAN-i, Liga Arabe, Bashkimi Afrikan dhe Organizata e Shteteve Amerikane do t’i inkurajonte anëtarët e këtyre organeve të bashkonin zërat e tyre dhe të çonin përpara integrimin rajonal — duke shmangur njëkohësisht polemikat që mund të shoqëronin ftesat vetëm për vendin më të madh nga çdo rajon. Anëtarët e koncertit do të kishin fleksibilitetin që, përmes konsensusit, të ndryshonin përbërjen e organit me kalimin e kohës.

Ashtu si në Koncertin Europian, dallimet ideologjike mbi qeverisjen e brendshme do të veçoheshin nga çështjet që kërkojnë bashkëpunim ndërkombëtar, dhe diplomacia e koncertit do të zhvillohej paralelisht me kalimin e autoritetit te grupimet rajonale. Ndryshe nga Koncerti Europian, kongreset e të cilit zhvilloheshin sporadikisht dhe në vende të ndryshme, Koncerti Global do të mblidhej vazhdimisht, në baza ditore. Selia e tij duhet të vendoset në një qytet që gjendet mes Perëndimit dhe Lindjes, dhe Veriut e Jugut, si Stambolli ose Dubai. Samitet e përkohshme me vizita të shkurtra (fly-in, fly-out), qofshin ato të G-7, G-20 apo BRICS, janë thellësisht të pamjaftueshme. Duke ofruar një mjet për dialog të vazhdueshëm ballë për ballë, Koncerti Global mund të zbuste dhe menaxhonte realisht dallimet gjeopolitike dhe ideologjike dhe të nxiste konsensusin.

Përveçse të shërbente si një grup drejtues i nivelit të lartë, Koncerti Global do të funksiononte gjithashtu si një këshill këshillash. Ai do të ngrinte një rrjet nënkoncertesh — grupe kontakti të posaçme — për të trajtuar çështje urgjente që kërkojnë angazhim të vazhdueshëm dhe nismë kolektive. Nënkoncertet do të krijoheshin për të trajtuar pikat e nxehta gjeopolitike si Ukraina, konflikti izraelito-palestinez, Irani dhe Tajvani. Dialogët e fokusuar mbi mosmarrëveshjet thelbësore nuk do të garantojnë zgjidhjen e tyre. Por diplomacia aktive dhe e qëndrueshme është më e mirë se mungesa e diplomacisë, dhe të paktën, ajo zvogëlon gjasat e keqkuptimeve, incidenteve apo përshkallëzimit të pavullnetshëm. Nënkoncerte të tjera mund të përqendroheshin në tregtinë ndërkombëtare, ndryshimet klimatike, përparimet teknologjike, shëndetin global dhe zhvillimin njerëzor. Këto grupe do të ulnin në tryezë jo vetëm shtete të fuqishme, por edhe aktorë përkatës joshtetërorë. Nënkoncerti i fokusuar në rregullimin e teknologjisë dhe inteligjencës artificiale, për shembull, mund të përfshijë përfaqësues nga kompanitë kryesore teknologjike, si dhe ekspertë nga OJQ-të dhe universitetet. Nënkoncerte shtesë do të krijoheshin sipas nevojës për t’iu përgjigjur krizave të reja ose sfidave të tjera afatgjata.

Koncerti Global, i mbështetur nga nënkoncertet, do të ishte kryesisht një organ këshillimor; ai do të përgatiste vendime që shpesh do të finalizoheshin dhe zbatoheshin nga OKB-ja dhe institucione të tjera globale dhe rajonale. Anëtarët e koncertit do të vepronin pas dyerve të mbyllura, duke u takuar vazhdimisht dhe të çarmatosur nga e drejta e vetos, duke rritur gjasat për krijimin e një konsensusi diplomatik mbi të cilin organet ekzistuese mund të ndërtonin. Një sistem koncerti do të ofronte një hapësirë për një bisedë të vazhdueshme që aktualisht nuk ekziston, duke përforcuar arkitekturën e tanishme ndërkombëtare dhe duke e fuqizuar, jo mënjanuar, OKB-në përmes lehtësimit të marrëveshjeve e rrjedhimisht duke e bërë këtë organizatë më efektive.

Sistemi i koncertit do të shërbente kështu si një qendër e qeverisjes globale, duke siguruar bërthamën qeverisëse të nevojshme për të ankoruar një botë policentrike. Logjika e përgjithshme e kësaj qasjeje është të bashkojë qeverisjen nga poshtë-lart, e cila do të shoqërojë shpërndarjen e fuqisë dhe rajonalizimin, me mbikëqyrjen dhe koordinimin nga lart-poshtë që do të sigurohej nga një sistem koncerti.

Momentet e vendosjes së rendit priren të pasojnë luftërat e mëdha. Paqja e Vestfalisë erdhi në vitin 1648 pas një shekulli lufte të ndezur nga Reforma Protestante. Koncerti Europian mori formë në vitin 1815 pas Luftërave Napoleonike. Themelimi i Lidhjes së Kombeve në vitin 1920 pasoi fundin e Luftës së Parë Botërore, dhe OKB-ja u themelua në vitin 1945 menjëherë pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Luftërat janë thirrje zgjimi që nxisin njerëzimin të përpiqet t’u japë fund cikleve të gjakderdhjes që kanë ndodhur më parë.

Bota tani ka nevojë për një moment të ri të vendosjes së rendit — por përpara, dhe jo pas, një lufte tjetër midis fuqive të mëdha. Për fat të keq, as në Shtetet e Bashkuara dhe as diku tjetër nuk ka filluar një dialog konstruktiv për ndërtimin e një rendi të përshtatshëm për një epokë të multipolaritetit të globalizuar. Përkundrazi, diplomacia dhe debati publik janë të goditura nga rivaliteti në rritje midis kombeve dhe përçarja politike brenda tyre.

Vizioni pragmatik i rendit i paraqitur në këtë ese nuk është as elegant dhe as madhështor. Vendosja e tij në jetë nuk do të shoqërohej me madhështinë dhe bujën e madhe që shoqëroi krijimin e Lidhjes së Kombeve apo të OKB-së. Ky vizion i një rendi global të rimenduar nuk është as shkop magjik. Edhe nëse organet rajonale piqen, ato herë pas here do të dështojnë në parandalimin e konflikteve dhe nuk do të arrijnë të ofrojnë siç duhet të mira publike. Diplomacia e koncertit nuk mund t’i zgjidhë të gjitha problemet. Interesat kombëtare të fuqive të mëdha do të vijojnë të bien në konflikt edhe nëse të gjitha ato i bashkohen Koncertit Global. Ndryshimet klimatike do të mbeten një sfidë shqetësuese edhe pasi një grup drejtues për trajtimin e tyre të jetë ngritur dhe të ketë nisur punën.

Por sistemi aktual i qeverisjes globale është dukshëm i pamjaftueshëm. Një rend policentrik i ankoruar nga një sistem koncerti është opsioni më i mirë i disponueshëm për menaxhimin e botës që po vjen. Ai ofron një qasje pragmatike për të avancuar çështjen e qeverisjes globale dhe paqes në një epokë të multipolaritetit të globalizuar. Në këtë pikë kthese historike — ndërsa demokracitë lëkunden, thyerja gjeopolitike thellohet, sfidat globale intensifikohen dhe nisma kolektive bëhet gjithnjë e më e pakapshme — ne kemi nevojë për një plan të zbatueshëm dhe të arritshëm se si të ecim përpara. Le të fillojë debati.