Më shumë diell mund të përmirësojë zemrën dhe sistemin tuaj imunitar. Vetëm mos u digjni
22 shtatori shënon ekuinoksin e vjeshtës dhe, të paktën në hemisferën veriore, lajmëron periudhën e zymtë gjashtëmujore gjatë së cilës netët do të jenë më të gjata se ditët. Si rezultat, miliona evropiano-veriorë të etur për diell do të turren drejt plazheve të Karaibeve apo Afrikës së Veriut në kërkim të disa rrezeve dimërore.
Mjekët e tyre ndoshta do të preferonin që ata të qëndronin në shtëpi. Përveç plakjes së parakohshme të lëkurës, rrezatimi ultravjollcë (UV) në dritën e diellit gjithashtu ngatërron ADN-në. Kjo shkakton kancer lëkure, normat e të cilit në mbarë botën po rriten në mënyrë të vazhdueshme. Dhe megjithëse pak dritë dielli është e nevojshme për të prodhuar vitaminë D, ky nutrient mund të merret gjithashtu nga ushqimi ose pilulat. Për këtë arsye, këshillat e shëndetit publik gjatë dekadave të fundit kanë prijur të theksojnë shmangien e diellit, duke kërkuar hije, duke u mbuluar dhe duke përdorur krem dielli.
Por ndoshta kjo këshillë ka shkuar paksa larg – të paktën për banorët e vendeve të zymta në gjerësi të larta gjeografike. Një numër në rritje kërkimesh lë të kuptohet për përfitime shëndetësore nga drita e diellit që shkojnë përtej atyre të ofruara vetëm nga vitamina D. Këto përfshijnë mbrojtje kundër sëmundjeve të zemrës, kancerit dhe sëmundjeve autoimune. Për shembull, një studim i publikuar vitin e kaluar, shqyrtoi të dhënat mjekësore të 360,000 britanikëve me lëkurë të çelët dhe zbuloi se ekspozimi më i madh ndaj rrezatimit UV – qoftë nga jetesa në pjesët më me diell jugore të Britanisë në vend të veriut më të errët, qoftë nga përdorimi i rregullt i solariumeve – ishte i lidhur me një rrezik përkatësisht 12% dhe 15% më të ulët për të vdekur, edhe kur merrej parasysh rreziku i rritur i kancerit të lëkurës.
Kjo përputhet me rezultatet e një tjetër studimi të madh të publikuar një dekadë më parë. I udhëhequr nga Pelle Lindqvist, një epidemiolog në Institutin Karolinska në Stokholm, ai ndoqi 30,000 gra suedeze për 20 vjet. Ai gjithashtu zbuloi se, edhe pas korrigjimit për gjëra si mosha, pasuria dhe shëndeti, sjellja e kërkimit të diellit ishte e lidhur me një shans më të ulët vdekjeje nga të gjitha shkaqet. Njerëzit me ekspozimin më të madh në diell kishin vetëm gjysmën e rrezikut për të vdekur krahasuar me ata që kishin ekspozimin më të vogël.
“Pamja e madhe është se përfitimet e dritës së diellit tejkalojnë rreziqet – me kusht që të mos digjeni,” argumenton Richard Weller, një dermatolog në Universitetin e Edinburgut dhe një nga autorët e studimit britanik. Dr. Lindqvist dhe Weller janë dy nga 17 shkencëtarët që shkruan gjithashtu një punim rishikues, të publikuar në qershor, i cili u bënte thirrje organeve të shëndetit publik t’u kushtonin më shumë vëmendje provave në rritje për efektet e dobishme të rrezatimit UV.
Evolucioni sugjeron fuqimisht se drita e diellit ka anët e saj pozitive. Në Afrikën e mbushur me diell, ku njerëzit pa qime evoluan për herë të parë, ajo i pajisi ata me shumë melaninë, një pigment që ndihmon në mbrojtjen e lëkurës nga efektet e rrezatimit UV që ngatërrojnë ADN-në. Por sapo disa prej atyre njerëzve migruan në veri në vende me diell më të dobët, nivelet e melaninës së pasardhësve të tyre ranë, duke lejuar më shumë rrezatim UV.
Lëkura e çelët ka evoluar të paktën dy herë – një herë te evropianët modernë dhe përsëri te aziatikët lindorë – dhe presioni evolucionar që e shtyu atë është ndër më të fortët e parë në gjenomën njerëzore, thotë David Whiteman, një specialist i kancerit të lëkurës në Institutin Kërkimor Mjekësor QIMR Berghofer në Brisbane. E gjithë kjo sugjeron se rrezatimi UV i shërben një qëllimi në biologjinë njerëzore – dhe se si shumë pak ashtu edhe shumë dritë dielli është e padëshirueshme.
Një nga anët pozitive të dritës së diellit është e njohur mirë. Rrezatimi UV është i nevojshëm që trupi të prodhojë vitaminë D, mungesa e së cilës mund të shkaktojë kocka të buta dhe deformime skeletore te fëmijët. Nivelet më të larta të vitaminës D në gjak lidhen me të gjitha llojet e përfitimeve të mundshme shëndetësore, nga shëndeti më i mirë i zemrës te rreziku më i ulët i kancerit. Por disa studime të mëdha mbi efektet e suplementeve të vitaminës D kanë pasur rezultate zhgënjyese, thotë Amaya Virós, një studiuese e kancerit të lëkurës në Universitetin e Mançesterit. (Në vitin 2022, një editorial në New England Journal of Medicine argumentoi se, duke pasur parasysh ato gjetje, mjekët duhet të ndalojnë t’ua rekomandojnë pacientëve të tyre marrjen e tyre për përdorim të përgjithshëm.)
Disa studiues tani mendojnë se lidhja midis vitaminës D dhe shëndetit të mirë, në fakt, shpjegohet me rrugë të tjera kimike të ndikuara nga rrezet e diellit. Nuk mungojnë kandidatët: drita e diellit duket se ndikon në shprehjen e shumë gjeneve të ndryshme. Një mekanizëm që ka tërhequr vëmendje të veçantë përfshin oksidin nitrik, një molekulë sinjalizuese që, ndër të tjera, relakson enët e gjakut dhe ul presionin e gjakut. Në vitin 2009, një grup studiuesish me bazë në Gjermani treguan se rrezatimi UV i shndërron kimikatet në lëkurë në oksid nitrik, i cili më pas hyn në gjak – dhe se ekspozimi i të gjithë trupit shkaktoi një rënie të shpejtë dhe të konsiderueshme të presionit të gjakut.
Kjo hedh dritë sugjestive mbi të dhënat ekzistuese që tregojnë se presioni i gjakut priret të rritet sa më larg ekuatorit të shkoni. Një punim i vitit 2017 gjeti një rritje prej afërsisht 5 mm merkur (njësitë në të cilat matet presioni i gjakut) për çdo mijë kilometra në veri të ekuatorit. Presioni i lartë i gjakut është një faktor rreziku për sëmundjet e zemrës – dhe normat e vdekjes nga sëmundjet e zemrës në vendet me gjerësi të lartë gjeografike gjithashtu tregojnë një model të habitshëm sezonal, duke qenë më të larta në dimër dhe më të ulëta në verë (shih grafikun). Një pjesë e kësaj vjen nga moti më i ftohtë, ndryshimet në dietë dhe të ngjashme. Por disa studiues pyesin veten nëse të paktën një pjesë e saj mund të vijë edhe nga mungesa e diellit.
Një tjetër linjë intriguese provash ka të bëjë me efektet e rrezatimit UV në sistemin imunitar. Për sklerozën e shumëfishtë (MS), duket se ofron lehtësim (si presioni i lartë i gjakut, MS duket se është më e zakonshme në gjerësi më të larta gjeografike). Disa shkencëtarë po eksplorojnë nëse efektet e UV në sistemin imunitar mund të përmirësojnë gjithashtu aftësinë e tij për të luftuar kanceret. Në një punë që aktualisht është e papublikuar, Dr. Virós dhe Weller kanë studiuar një mekanizëm specifik imunitar (i palidhur me vitaminën D) si te njerëzit ashtu edhe te minjtë laboratorikë, i cili mund të zvogëlojë rrezikun e përhapjes së kancerit në pjesë të tjera të trupit.
Studime të tjera raportojnë një lidhje midis ekspozimit në diell dhe normave më të ulëta të diabetit (me prova nga minjtë që përsëri implikojnë oksidin nitrik). Mungesa e dritës së diellit mendohet të jetë një arsye e rëndësishme pse, në disa qytete aziatike, më shumë se 80% e adoleshentëve tani kanë nevojë për syze. Drita e ndritshme – e llojit që është e vështirë të gjenerohet brenda – duket jetike për të rregulluar rritjen e syve të fëmijëve.
E gjithë kjo po nxit thirrjet nga disa studiues për të ndryshuar udhëzimet e shëndetit publik për të zbutur theksin mbi shmangien e diellit dhe për të pranuar se rreziqet dhe përfitimet do të ndryshojnë midis atyre me lëkurë më të çelët ose më të errët. “Nuk mund t’i thuash dikujt me prejardhje afrikane se ai ka të njëjtat rreziqe dhe përfitime nga ekspozimi në diell si dikush me prejardhje skoceze,” thotë Dr. Virós. Në Britani, sëmundjet kardiovaskulare vrasin shumë më tepër njerëz çdo vit (rreth 170,000) sesa kanceri i lëkurës, i cili vret rreth 3,000, thekson Dr. Weller.
Jo të gjithë janë kaq entuziastë. Pjesa më e madhe e kërkimeve të reja që tregojnë përfitime është kryer vetëm te njerëzit me lëkurë të çelët në vendet e privuara nga dielli, për një gjë. Rezultatet pozitive mbi presionin e gjakut, kancerin dhe kështu me radhë duken biologjikisht të besueshme, thotë Dr. Whiteman. Por natyra e kërkimit epidemiologjik e bën të vështirë të jesh i sigurt se studiuesit kanë menduar vërtet për çdo shpjegim tjetër të mundshëm. Mekanizmat biologjikë për shumë nga lidhjet e dukshme midis dritës së diellit dhe shëndetit ende mungojnë, ose kuptohen dobët. “Nuk mendoj se kemi ende prova,” thotë ai. Në Britani, Instituti Kombëtar për Kërkime Shëndetësore dhe Kujdesi arriti në përfundimin në fillim të këtij viti se provat nuk ishin aq të forta sa të justifikonin ndryshimin e këshillës zyrtare për të shmangur dritën e fortë të diellit midis marsit dhe tetorit.
Por gjërat po ndryshojnë gjetkë. Australia është plot me njerëz me prejardhje evropiane të cilët janë evolucionarisht të papërshtatshëm për klimën në të cilën jetojnë tani, thotë Dr. Whiteman. Si rezultat, ajo ka disa nga normat më të larta në botë të kancerit të lëkurës dhe ishte pioniere e mesazhit për shmangien e diellit që tani është bërë standard. Megjithatë, vitin e kaluar ajo e ndryshoi udhëzimin e saj për të marrë parasysh përfitimet e dritës së diellit dhe rëndësinë e ngjyrës së lëkurës.
Ideja se drita e diellit ka përfitime si dhe rreziqe e bën një mesazh të vështirë për shëndetin publik, thotë Antony Young, një fotobiolog i lëkurës në King’s College London. Por ai megjithatë zbulon fillimet e një ndryshimi në këtë fushë. “Askush nuk po thotë se duhet të digjeni. Por disa nga kolegët e mi që nuk kanë mbrojtur kurrë asnjë lloj ekspozimi të qëllimshëm në diell, ndoshta po fillojnë të zbuten.”
