Presidenti është i pabesueshëm. Republika e Iranit është e palëkundur.
ABBAS ARAGHCHI nuk është i panjohur me Hotelin Intercontinental në Gjenevë. Ai kaloi kohë atje në vitin 2013, duke punuar për të negociuar një marrëveshje të përkohshme që pezulloi pjesë të programit bërthamor të Iranit. Kjo hapi rrugën për Planin e Përbashkët Gjithëpërfshirës të Veprimit (JCPOA), një marrëveshje më e detajuar e firmosur dy vjet më vonë. Kjo e fundit supozohej të eliminonte si kërcënimin e një bombe iraniane, ashtu edhe kërcënimin e sulmit të Izraelit ndaj Iranit. Ajo nuk arriti asnjërën, pasi Donald Trump u tërhoq nga pakti në vitin 2018.
Kur zoti Araghchi u kthye në Intercontinental më 20 qershor, ai ishte aty si ministër i jashtëm i kohës së luftës. Izraeli tashmë po hyn në javën e dytë të një fushate të gjerë sulmesh ajrore në Iran. Ai ka vrarë udhëheqjen e ushtrisë dhe ka goditur objektet bërthamore të Iranit; forca e tij ajrore fluturon lirshëm mbi Teheran, kryeqytetin. I dëshpëruar për një marrëveshje që mund t’i jepte fund luftës, zoti Araghchi u takua me homologët e tij nga Britania, Franca, Gjermania dhe BE-ja.
Ekziston një dritare për një zgjidhje diplomatike. Izraeli dëshiron që Amerika t’i bashkohet luftës dhe të godasë Fordow, një objekt bërthamor thellësisht i varrosur, që bombat e tij do ta kishin të vështirë ta arrinin. Zoti Trump po e shqyrton këtë. Por më 19 qershor, Karoline Leavitt, sekretarja e shtypit e Shtëpisë së Bardhë, tha se presidenti ishte i gatshëm të fliste së pari. Ai do të vendoste “nëse do të vepronte apo jo brenda dy javësh”.
Megjithatë, vendimi mund të vijë më shpejt: zoti Trump ka pak gjasa të tolerojë dy javë bisedime joproduktive. Zyrtarët arabë i kanë thënë Iranit se duhet të bëjë dy gjëra nëse dëshiron një marrëveshje. E para është të negociojë drejtpërdrejt me Amerikën; tjetra është të vijë i përgatitur të bëjë lëshime të mëdha rreth programit të pasurimit të uraniumit. Megjithatë, deri më tani, Irani duket se nuk është i gatshëm të bëjë asnjërën.
Përpara luftës, Steve Witkoff, i dërguari i zotit Trump, zhvilloi pesë takime me zotëri Araghchi për të diskutuar një marrëveshje të re bërthamore. Në fillim dukej sikur Amerika do të ndiqte një marrëveshje të ngjashme me JCPOA-në, e cila lejonte Iranin të pasuronte uraniumin deri në 3.67% pastërti. Kjo mund të përdorej për prodhimin e karburantit për reaktorët bërthamorë, por ishte larg 90% të nevojshme për të krijuar një bombë bërthamore. Marrëveshja gjithashtu kufizoi si sasinë ashtu edhe cilësinë e centrifugave të Iranit, pajisjet e përdorura për pasurimin e uraniumit. Kufizimet e tilla kishin për qëllim blerjen e kohës. Edhe nëse Irani vendoste të shkelte marrëveshjen, do t’i ishte dashur rreth një vit për të prodhuar sasinë e materialit të ndashëm për një bombë.
Por një JCPOA e ringjallur nuk mund të rivendoste një “kohë shpërthimi” kaq të gjatë. Irani ka kaluar vitet e fundit duke zotëruar ciklin e karburantit bërthamor. Ai ka pasuruar uraniumin në 60% pastërti, një hap i shkurtër nga shkalla e armëve; ka prodhuar më shumë dhe më të mira centrifuga, dhe mund të ketë ruajtur një pjesë të uraniumit të tij shumë të pasuruar në objekte sekrete. Marrëveshja e vjetër nuk është më në tryezë.
Amerika tani po insiston në një marrëveshje pa pasurim, në të cilën Irani heq dorë nga çdo kapacitet për të pasuruar uraniumin. Nëse Irani është i gatshëm të bëjë lëshim, Amerika mund ta detyrojë Izraelin t’i japë fund luftës së tij. Më 17 qershor, administrata Trump propozoi një raund të ri negociatash midis zotërve Araghchi dhe Witkoff. Pati sugjerime se J.D. Vance, zëvendëspresidenti, mund të merrte pjesë gjithashtu, për të demonstruar seriozitetin e bisedimeve.
Por në publik, Irani hodhi poshtë idenë e bisedimeve të drejtpërdrejta me Amerikën. Samiti në Gjenevë duket të jetë një kompromis. Vendet evropiane ishin përjashtuar nga bisedimet më herët këtë vit: as Amerika dhe as Irani nuk donin t’i përfshinin. Tani ato janë ndërmjetësues të dobishëm.
Megjithatë, edhe nëse Amerika nuk mori pjesë në bisedime, ajo ishte aty në frymë. David Lammy, sekretari britanik i jashtëm, ishte në Uashington një ditë para samitit të Gjenevës. Ai u takua me Marco Rubio, homologun e tij amerikan, dhe zotëri Witkoff. Amerikanët thanë se donin të flisnin drejtpërdrejt me Iranin. Dhe evropianët, nga ana e tyre, duket se po afrohen më shumë me qëndrimin e Amerikës. Emmanuel Macron, presidenti francez, tani thotë se dëshiron një marrëveshje që “kalon në zero pasurim”. Diplomatët gjermanë bëjnë komente të ngjashme. Nëse Irani mendonte se Evropa do të ishte më fleksibël se Amerika, ai mund të zhgënjehet.
Zoti Trump ka shumë arsye për të ngurruar të bombardojë Iranin. Do të ishte e papëlqyeshme, si fillim: 60% e amerikanëve kundërshtojnë përfshirjen në luftë, me vetëm 16% në favor, sipas një sondazhi nga The Economist dhe YouGov. Do të ishte veçanërisht përçarëse brenda koalicionit MAGA të zotit Trump. Gjithashtu mund të mos funksionojë: disa oficerë ushtarakë amerikanë dhe aleatë dyshojnë se edhe GBU-57 e madhe, bomba më e madhe “shkatërruese bunkerash” e Amerikës, mund të depërtonte thellësisht sa duhet për të shkatërruar Fordow-in.
Ai dhe ndihmësit e tij po marrin gjithashtu thirrje të furishme nga aleatët e Amerikës në Gjirin Persik. Zyrtarët në Emiratet e Bashkuara Arabe (EBA) druajnë se sulmet amerikane mund të shkaktojnë kundërpërgjigje iraniane ndaj vendit të tyre—dhe një eksod të ekspatëve të pasur. Khalaf al-Habtoor, një biznesmen i shquar emirat, paralajmëroi në një postim në mediat sociale se “rajoni përballet me një rrezik strategjik real”. Bankierët dhe konsulentët po shqetësohen për rrezikun e reshjeve bërthamore (një shqetësim i largët). E gjithë kjo është thellësisht shqetësuese për një pjesë të Lindjes së Mesme që krenohet si një oaz i stabilitetit.
Irani është gjithashtu i etur për një marrëveshje. Ai u ka kërkuar Qipros, Omanit, Katarit dhe EBA-së të përcjellin mesazhe tek Amerika dhe Izraeli. Ka pasur gjithashtu disa telefonata midis zotërve Araghchi dhe Witkoff. Megjithatë, deri më tani, ata duket se po flasin pa u dëgjuar: diplomatët në rajon thonë se Irani ende nuk është i gatshëm të bëjë lëshime për pasurimin.
Kokëfortësia ishte një strategji e zbatueshme një dekadë më parë, gjatë bisedimeve për JCPOA-në. Barack Obama, presidenti i asaj kohe, hoqi dorë nga kërkesat e tij për një marrëveshje pa pasurim kur kuptoi se Irani nuk do të lëvizte. Kjo është më pak efektive sot, me avionët izraelitë që gumëzhijnë mbi Teheran—dhe Amerikën që kërcënon t’u bashkohet atyre.
The Economist
