Edhe pse kombet lindën dhe u konsoliduan kryesisht në shekujt XVIII-XIX, procesi i ndërtimit të tyre shpesh shoqërohej me krijimin e miteve të një të kaluar “të largët” kombëtare dhe armikut të përbashkët. Për popullatat ballkanase, ky armik ishte shpesh perandoria osmane, ndërsa Fuqitë e Mëdha shfrytëzonin këto kombësi si vegla për interesat e tyre politike (Pollo & Puto, 1981; Glenny, 2012). Historiografia shqiptare pas periudhës osmane shpesh pasqyroi këto narrativë, duke e paraqitur sundimin osman si shtypje të huaj dhe pengesë për emancipimin kombëtar (Thucydides, 2010).
Në fakt, shumica e shqiptarëve ishin myslimanë, pronarë ose figura të rëndësishme shoqërore dhe shpesh ndiheshin më të kërcënuar nga nacionalizmat e fqinjëve sesa nga perandoria në zhbërje. Kur e kuptuan se sistemi osman po dobësohej, ata u bashkuan me Lëvizjen Kombëtare Shqiptare për të ruajtur atë që mund të ruhej (Strong, 2018).
Në kohën e Naum Veqilharxhit (1797-1846), identiteti fetar dominonte mbi atë kombëtar, duke e bërë Islamin një element unifikues mes shqiptarëve, që ndihmoi ruajtjen e identitetit kombëtar kundrejt fqinjëve sllavë dhe grekë (Evstatiev, 2019; Ortajllë, 2014). Kjo lidhje u shfaq qartë në veprat e personaliteteve të Rilindjes Kombëtare, si Pashko Vasa dhe Sami Frashëri, të cilët promovuan harmoninë ndërfetare me moton e njohur “Feja e shqyptarit asht shqyptaria” (Biçoku, 2022).
Në një kontekst më të gjerë, raporti midis fesë dhe kombit në Evropën Juglindore u formua nga ndërthurja e nacionalizmit laik perëndimor me sistemin e miletit, ku besimi fetar ishte faktor bashkues dhe identifikues (Glenny, 2012; Rimëkëmbja Kombëtare, 2001). Në shqip, fjala “komb” ka rrënjët në arabisht “kaum”, duke treguar se koncepti historik i kombit shqiptar ka qenë gjithmonë i lidhur me fenë (Glenny, 2012).
Sot, debati midis fesë dhe kombit është shpesh i gabuar. Fetë dhe kombi nuk janë të kundërta, por komplementare: feja rregullon marrëdhëniet e njeriut me Krijuesin dhe shpirtin, ndërsa kombi lidhet me gjuhën, historinë dhe kulturën (Helwa, 2020; Esposito, 2016). Ndërsa feja është një element universal dhe i pandryshueshëm, kombi është i kufizuar nga hapësira dhe koha, por të dyja janë të domosdoshme për identitetin e plotë. Historikisht, shqiptarët nuk kanë pasur konflikte fetare mes tyre, duke e përdorur fenë si mburojë për unitetin kombëtar dhe jo si mjet për përçarje (Muja, 2025).
Sipas Ernest Renanit, kombësia është rezultat i përvojës së përbashkët historike, kulture dhe shpirtërore, dhe për shqiptarët, gjuha ka qenë faktor kryesor bashkues (Blouin & Rosenberg, 2007; Pojman, 2003). Feja dhe kombi, duke u ndihmuar reciprokisht, formojnë identitetin e plotë të individit dhe të popullit, duke siguruar harmoni dhe qëndrueshmëri historike.
