Para 30 vjetësh, Marrëveshja e Dejtonit i dha fund luftës më të përgjakshme në Evropë pas vitit 1945. Megjithatë, dokumenti që solli paqen mbetet edhe sot burim tensionesh dhe pengesë për funksionim të qëndrueshëm politik në Bosnjë dhe Hercegovinë.
1. Si u arrit Marrëveshja e Dejtonit?
Marrëveshja e paqes u arrit më 21 nëntor 1995 në bazën ajrore Wright-Patterson në Dejton të Ohajos dhe u nënshkrua zyrtarisht më 14 dhjetor 1995 në Paris. Konflikti trevjeçar mes serbëve, boshnjakëve dhe kroatëve u shënua nga spastrimet etnike, rrethimi i Sarajevës dhe gjenocidi i Srebrenicës, duke marrë rreth 100 mijë jetë dhe duke zhvendosur miliona njerëz.
Vetëm pas ndërhyrjes së NATO-s në gusht 1995 u krijuan kushtet për armëpushim dhe nisjen e bisedimeve të paqes, të udhëhequra nga diplomati amerikan Richard Holbrooke.
2. Kush ishin protagonistët?
Në negociata morën pjesë presidenti serb Sllobodan Millosheviç, ai kroat Franjo Tuxhman dhe presidenti i Bosnjë e Hercegovinës, Alija Izetbegoviç.
Secili synonte interesa kombëtare:
Millosheviçi ruajtjen e territoreve të kontrolluara nga serbët,
Tuxhmani përfitime territoriale për Kroacinë,
Izetbegoviçi njohjen e shtetit boshnjak.
Me udhëheqësit politikë e ushtarakë të serbëve të Bosnjës, Radovan Karaxhiç dhe Ratko Mladiç, nuk u negociua, pasi ndaj tyre ishte ngritur aktakuzë për krime lufte.
3. Çfarë parashikon Marrëveshja?
Bosnja mbetet shtet sovran dhe i pandarë, i përbërë nga dy entitete:
Federata boshnjako-kroate (51% e territorit),
Republika Srpska (49%).
Shteti drejtohet nga një presidencë trepalëshe dhe ka institucione të përbashkëta si parlamenti, qeveria, gjykata kushtetuese dhe banka qendrore.
Kompetencat shtetërore kufizohen në politikën e jashtme, tregtinë, doganat, monedhën dhe prej vitit 2005 edhe mbrojtjen, ndërsa shumë fuqi mbeten te entitetet.
4. Çfarë e shkaktoi luftën?
Lufta shpërtheu pas referendumit të vitit 1992, në të cilin boshnjakët dhe kroatët votuan për pavarësinë nga Jugosllavia. Serbët e Bosnjës e bojkotuan votimin dhe formuan të ashtuquajturën Republika Srpska. Milicitë serbe nisën dëbimet dhe terrorin ndaj popullsisë jo-serbe, të nxitura nga retorika nacionaliste e Beogradit dhe e udhëheqjes serbo-boshnjake.
Fillimisht boshnjakët e kroatët luftuan së bashku kundër forcave serbe, por më vonë shpërtheu konflikt edhe mes tyre.
5. Roli i Gjermanisë
Gjermania ishte pjesë e Grupit të Kontaktit dhe mbështeti procesin diplomatik. Ajo kontribuoi në Marrëveshjen e Uashingtonit (1994), e cila i dha fund luftës boshnjako-kroate dhe krijoi Federatën boshnjako-kroate. Gjermania gjithashtu luajti rol kyç në administrimin ndërkombëtar në Bosnjë përmes dërgimit të zyrtarëve të lartë në strukturën e Përfaqësuesit të Lartë.
6. Kritikat ndaj Marrëveshjes së Dejtonit
Marrëveshja krijoi një strukturë shtetërore jashtëzakonisht të ndërlikuar, me dy entitete dhe kompetenca të fragmentuara, çka ngadalëson vendimmarrjen dhe u jep hapësirë tendencave separatiste, veçanërisht në Republika Srpska.
Sistemi politik bazohet në përfaqësim etnik: vetëm tre grupet “konstitutive” (boshnjakët, kroatët dhe serbët) gëzojnë të drejta të plota politike, ndërsa komunitete të tjera, si romët dhe hebrenjtë, mbeten të përjashtuara.
Në 30-vjetorin e Dejtonit, Bosnja vazhdon të jetojë në paqe, por ende jo në stabilitet. Marrëveshja që ndali luftën nuk arriti të ndërtojë një shtet funksional – dhe kjo mbetet sfida më e madhe e së ardhmes.
