Nga Adrian Zenz
Në fillim të vitit 2023, disa vite pas zbehjes së fushatës së internimeve masive (2017-2019), autoritetet lokale në rajonin e Xinjiang morën një urdhër të rreptë: të plotësonin kuota strikte për ndalimin e banorëve ujgurë, por këtë herë për paraburgime afatshkurtra. Zyrtarët hetuan dekadën e fundit të jetës së banorëve, duke vënë në shënjestër këdo që dyshohej se kishte shkelur urdhrat ose s’i ishte bindur menaxhimit shtetëror. Shkelje minimale si mungesa në ceremoninë javore të ngritjes së flamurit, refuzimi i punës komunitare të papaguar, refuzimi i transferimeve të punës apo edhe zotërimi i pajisjeve të fitnesit si shtangat, shkaktonin ndalim të menjëhershëm deri në 15 ditë në kushte të vështira, me synimin e qartë të nënshtrimit total përmes frikës.
Pekini prej vitesh mban një mur fshehtësie rreth Xinjiangut, duke penguar raportimin e pavarur dhe duke paraqitur një fasadë të ujgurëve “të lumtur”. Por detajet e këtij represioni të vazhdueshëm u zbuluan nga dëshmia e drejtpërdrejtë e Zhang Yabo, një ish-oficer i policisë kineze Han, i cili u zhvendos në Xinjiang në vitin 2006. Sipas tij, makineria shtypëse nuk është çmontuar, por është rikalibruar. Politikat janë bërë më të fshehta dhe të decentralizuara.
Arkitekti i këtij sistemi të ri është Ma Xingrui, i cili në dhjetor 2021 zëvendësoi Chen Quanguo si sekretar rajonal i Partisë Komuniste. Ndërsa Chen u mbështet në mobilizime masive dhe të dukshme (duke internuar një numër të paprecedentë të popullsive etnike), Ma, një teknokrat dhe ish-guvernator i Guangdongut, e zhvendosi qeverisjen nga një represion me dukshmëri të lartë drejt një detyrimi thellësisht të fshehur.
Zhang Yabo punoi si mësues para se t’i bashkohej policisë në vitin 2014 në rajonin e Hotanit. Nga 2014 deri në 2016, si oficer i një qendre paraburgimi, ai pa rrahje dhe tortura rutinë, përfshirë varjen e ujgurëve nga tavani për 24 orë, përdhunime gjatë marrjes në pyetje dhe të ndaluar që vdisnin nga abuzimi. Në vitin 2017, ai dëshmoi mbipopullim të skajshëm, kushte të tmerrshme dhe vdekje të shpeshta në qendrat e ndalimit.
Nga fundi i 2016 deri në 2023, Zhang si polic fshati mbikëqyri transferimin e ujgurëve nga kampet e riedukimit drejt qendrave të paraburgimit. Ai vlerëson se të paktën 50% e të liruarve nga kampet përfunduan në burgje me dënime të gjata. Kjo përputhet me statistikat zyrtare: mbi gjysmë milioni njerëz u dënuan me burg mes viteve 2017 dhe 2021. Ai gjithashtu mbikëqyri transferimet e punës së detyruar, si p.sh. vjeljen e pambukut nën kontrollin e policisë.
Dëshmia e tij zbulon se numrat realë të internimeve i kalonin vlerësimet e vetë lidershipit. Zhang llogarit se rreth 25% e të rriturve të fshatit të tij u internuan në kampe (pa llogaritur ata në burgje formale). Në vitin 2019, zyrtarët lokalë fshihnin numrin e vërtetë nga eprorët nga frika e ndëshkimit, ndërsa në fillim të vitit 2020 autoritetet urdhëruan shkatërrimin e çdo dosjeje të kampeve të riedukimit për ta fshehur fushatën nga bota. Në fund të 2023, Zhang dha dorëheqjen dhe u arratis; si hakmarrje, Kina e akuzoi për “rrezikim të sigurisë kombëtare”, i ngriu llogaritë dhe i kërcënoi familjen.
Vala e ndalimeve të vitit 2023 përputhet me arrestimet e të rinjve ujgurë në kryeqytetin Urumqi pas protestave kundër bllokimeve të pandemisë. Kjo përkon me ndryshimin e retorikës së Xi Jinping: nga një ton triumfues në 2020, në një vizitë në gusht 2023 ku paralajmëroi për “rreziqe të fshehura” dhe kërkoi fokus në siguri.
Administrata e Ma përdori ndalimet parandaluese dhe afatshkurtra për të mbajtur një frikë të përhershme nën një iluzion normaliteti, duke lehtësuar asimilimin etnik. Sipas Zhang, shtypja e kulturës dhe fesë ujgure vazhdoi pa ndalur. Deri në fund të 2023, në zonën e tij, leximi i Kuranit, lutjet në shtëpi dhe agjërimi i Ramazanit ishin rreptësisht të ndaluara. Zyrtarët ujgurë detyroheshin të hanin mish derri, shumica e xhamive u shkatërruan (ajo që mbeti ruhej 24 orë), dhe gjuha ujgure u ndalua në shkolla.
Ky fshirje kulturore lidhet me një inxhinieri të madhe demografike dhe punë të detyruar, që Pekini e quan “zbutje e varfërisë”. Nën drejtimin e Ma, transferimet e punës u bënë të pashmangshme: deri në vitin 2025 pati 3.4 milionë raste transferimesh (që përfshinin mbi 3 milionë individë unikë). Pasi shumë njerëz ishin tashmë të burgosur, pati mungesë të fuqisë punëtore, duke i vënë zyrtarët nën presion për të mbushur kuotat. Rezistenca për të punuar dënohej me mësime të gjuhës mandarine, punë të papaguar, vizita të përditshme në shtëpi dhe ndalime afatshkurtra.
Nxjerrja agresive e të rriturve po zbraz fshatrat, duke lënë vetëm të moshuar dhe fëmijë, çka ka shkaktuar mungesë të theksuar kujdesi dhe madje edhe mbytje fatale të fëmijëve të pambikëqyrur. Dokumentet rajonale të 2023 kërkojnë “transformimin e mendësisë” së fermerëve përmes frikësimit dhe takimeve të fshatit që mund të zgjasin deri në orën 2 ose 3 të mëngjesit.
Nga pikëpamja e shkencave politike, ky sistem nën Ma Xingrui kaloi nga “fuqia despotike” (dhunë arbitrare e dukshme e epokës Chen) në një zgjerim të paprecedentë të “fuqisë infrastrukturore” (zbatim i politikave përmes proceseve logjistike burokratike të padukshme). Kjo i lejoi Ma të zgjeronte tregtinë: eksportet direkte drejt SHBA-së, Kanadasë, Britanisë dhe BE-së u rritën me 465% gjatë viteve 2021-2025, dhe vetëm nga 2024 në 2025 ato u rritën me 71%.
Megjithatë, në korrik 2025, Pekini e zëvendësoi papritur Ma Xingrui me Chen Xiaojiang dhe e vuri atë nën hetim për korrupsion. Dëshmia e brendshme dëshmon se represioni i Xinjiangut nuk është zbutur; ai ka evoluar në një realitet strukturor të përhershëm dhe një kontroll social total të nxitur nga paranoja politike e lidershipit qendror.
(Shënim mbi autorin: Adrian Zenz është studiues i lartë në “Victims of Communism Memorial Foundation” në Uashington, i përqendruar në politikat etnike të Kinës, internimet në Xinjiang dhe buxhetet e sigurisë. Ai ka pasur rol kryesor në analizën e dokumenteve qeveritare të zbuluara si “China Cables”.)
