Sulmi Trumpian ndaj globalizmit, parë nga Singapori
19 gusht 2025 | The Economist
Kur oborri i shkollës pushtohet nga ngacmuesit, çfarë duhet të bëjnë nxënësit modelë? Diçka e ngjashme me këtë dilemë po ndodh tani në ekonominë globale. Që nga kthimi në pushtet në janar, Presidenti Donald Trump i ka trajtuar partnerët tregtarë me mizorinë mburravece të një tirani të klasës së fundit. Kjo shënon një ndryshim nga presidenca e tij e parë, kur zyrtarët amerikanë vepronin si disiplinues të ashpër. Atëherë, ndihmësit e Trump-it i quanin vendet mashtruese sepse kishin suficite tregtare me Amerikën. Ata kërkonin reforma strukturore nga vende si Kina, e akuzuar për vjedhjen e vendeve të punës dhe teknologjive amerikane duke abuzuar me rregullat e tregtisë botërore.
Në epokën e dytë të Trump-it, rregullat janë zhdukur dhe tekat e shefit janë në fuqi. Asnjë vend nuk u është kursyer tarifave, madje as ato që kanë bilance tregtare në favor të Amerikës. Kjo epokë e shtrëngimit të krahut është e tmerrshme për shumë qeveri. Është e dhimbshme në një mënyrë të veçantë për vendet me arritje të larta që kryesojnë tabelat e klasifikimit për konkurrencën apo lehtësinë e të bërit biznes. Për nxënës të tillë yje, globalizimi i fundit të shekullit të 20-të u ndje si një formë meritokracie. Puna e palodhur dhe planifikimi i mençur mund t’i jepnin një kombi ambicioz një shans për të gjetur vendin e tij në ekonominë globale, duke transformuar fatin e tij. Tani, qeveritë me arritje të jashtëzakonshme po kuptojnë se rendi i vjetër ekonomik ka marrë fund. Në vend të tij, ata i frikësohen një ekonomie botërore të fragmentuar dhe joefikase, në të cilën investimet dhe zinxhirët e furnizimit udhëhiqen nga tarifa të motivuara politikisht dhe rivalitete gjeopolitike, apo nga kapriçot Trumpiane.
Disa nga mendimet më të qarta rreth pozitës së vështirë të këtij nxënësi shembullor mund të dëgjohen në Singapor, një qytet-shtet paternalist që është ngritur nga varfëria në pasuri të madhe me ndihmën e punës së palodhur, zellit dhe shumë rregullave për sjelljen e civilizuar – si një shkollë gjigante përgatitore me ushtrinë dhe aeroportin e vet. The Telegram udhëtoi së fundmi atje për të takuar zyrtarë qeveritarë ndërsa festonin 60-vjetorin e republikës së tyre në një mënyrë shumë singaporiane, me konferenca politikash dhe fjalime liderësh për rendin global.
Elitat singaporiane tingëllojnë të shqetësuara dhe të zhgënjyera. Vendi i tyre u nis për të qenë meritokracia e meritokratëve. Për gjashtë dekada, Singapori thau këneta dhe pastroi lagjet e varfra për të krijuar një vitrinë multikulturore të pastër si kristali, me rrokaqiej dhe kulla banimi sociale, porte kontejnerësh dhe parqe industriale të teknologjisë së lartë, të qeverisur nga të diplomuar prej universiteteve më të mira në botë. Kur industritë e vjetra ranë, Singapori u “rikualifikua” (upskilled), duke investuar në sektorë të tillë si biomjekësia dhe mirëmbajtja e avancuar e turbinave me gaz. Këto lulëzuan krahas firmave të mëdha financiare dhe të shërbimeve.
Gjatë presidencës së parë të Trump-it, elitat e Singaporit i frikësoheshin forcave historike përtej kontrollit të tyre, ndërsa tensionet mes dy partnerëve të tyre më të rëndësishëm, Amerikës dhe Kinës, kërcënonin ta ndanin botën në blloqe ideologjike dhe ekonomike. Sot, teknokratët e Singaporit ndiejnë se, në presidencën e dytë të z. Trump, rreziqet e ndarjes së ekonomisë botërore në dy pjesë po zbehen. Në vend të ndarjeve të mëdha gjeopolitike, ata e gjejnë veten duke u shqetësuar për faktorë të vegjël, madje edhe të ulët, që ndikojnë në vendimet e biznesit.
Presidenti i Amerikës duket i vendosur të minojë meritën si një shtytës të investimeve dhe ta zëvendësojë atë me favorizimin e miqve (cronyism). Në versionin e tij të globalizimit, vendet mund të blejnë favore me oferta pompoze për të shpenzuar miliarda në fabrika në shtetet që votojnë për Trumpin. Qeveri të tjera kanë ofruar marrëveshje të errëta me kriptomonedha anëtarëve të familjes dhe rrethit të ngushtë të presidentit. Në Azinë Juglindore, në oborrin e pasmë të Singaporit, vendet që mund të bashkëpunonin për të promovuar tregtinë rajonale, në vend të kësaj po garojnë për të tërhequr tregtinë e devijuar nga fqinjët që përballen me tarifa më të larta amerikane.
Kryeministri i Singaporit, Lawrence Wong, i paralajmëroi qytetarët të përgatiten për turbulenca në një tubim për ditën kombëtare më 17 gusht. “Për dekada, Singapori përfitoi nga një rend global i bazuar në rregulla dhe i udhëhequr nga Amerika. Nuk ishte i përsosur. Por solli paqe dhe stabilitet në botë. Dhe për shkak se rregullat zbatoheshin për të gjithë, edhe një qytet-shtet i vogël si i yni mund të konkurronte në mënyrë të drejtë,” deklaroi ai. Sot, Amerika po tërhiqet dhe po dobëson sistemet multilaterale, duke minuar rregullat dhe normat e vjetra dhe duke inkurajuar më shumë vende të ndjekin “përfitime të ngushta e të menjëhershme në vend të progresit të përbashkët”, shtoi ai.
Në fund të korrikut, zëvendëskryeministri dhe ministri i Tregtisë, Gan Kim Yong, iu drejtua një konference politikash në Singapor menjëherë pas kthimit nga një vizitë në Uashington. Zyrtarët amerikanë ishin “evazivë” kur u pyetën nëse tarifa bazë e Singaporit prej 10% mund të rritet në të ardhmen, u tha z. Gan audiencës së biznesmenëve, teknokratëve, studiuesve dhe studentëve. Ai pranoi se kishte “pasiguri të konsiderueshme” në lidhje me tarifat specifike sektoriale që Amerika po përgatitet të vendosë për gjysmëpërçuesit dhe produktet farmaceutike, të cilat janë biznese të mëdha në Singapor. Z. Gan gjithashtu nuk mundi të ofronte qartësi për investimet që Japonia, Bashkimi Evropian dhe të tjerë kanë ofruar të bëjnë në Amerikë, dhe nëse ato fonde mund të “devijoheshin” nga investimet e planifikuara në Singapor.
Meritokracitë janë mbresëlënëse, por jo gjithmonë të dashura
Singapori nuk është gati të heqë dorë nga globalizimi. Ligji i avantazhit krahasues është “jashtëzakonisht i vështirë për t’u shkulur”, i tha së njëjtës konferencë një ish-shef i bankës qendrore, Ravi Menon. “Si uji në natyrë, tregtia gjen një rrugë,” tha ai. Z. Menon fajësoi pjesën më të madhe të reagimit aktual kundër globalizimit te qeveritë e tjera që kishin dështuar të rikualifikonin fuqinë e tyre punëtore dhe të shpërndanin përfitimet e prosperitetit gjerësisht në shoqëritë e tyre. Në të kundërt, Singapori u quajt një shembull i qeverisjes së mirë, së bashku me vende si Zvicra dhe Danimarka. Disa thonë se Singapori është i mërzitshëm, tha kryeministri, z. Wong. “Por në të njëjtën kohë ne jemi të qëndrueshëm, jemi të parashikueshëm.” Të jesh i besuar është një aset “që të tjerët do të vdisnin për ta pasur”, shtoi ai.
Singapori nuk dëshiron të ndryshojë mënyrat e tij. Mjerisht, oborri i shkollës ofron një mësim të fundit. Nëse ngacmuesit rrallëherë duhen, e njëjta gjë shpesh vlen edhe për nxënësit modelë. Vetëm një koalicion i gjerë vendesh mund ta shpëtojë globalizimin nga z. Trump. Elitat me arritje të jashtëzakonshme nuk mund ta bëjnë këtë të vetme.
