Nga The Economist
Qeveritë po jetojnë shumë përtej mundësive të tyre. Mjerisht, inflacioni është rrugëdalja më e mundshme
Pothuajse kudo ku hedh sytë në botën e pasur, financat qeveritare janë në rrënoja. Franca, ndërsa borxhi i saj rritet, po i ndërron kryeministrat më shpejt se ç’i ndërronte Versaja paruket; më 14 tetor, Sébastien Lecornu, i fundit në radhë, propozoi shtyrjen e rritjes së moshës së pensionit, e cila synonte të rivendoste arsyen në buxhet.
Në Japoni, të dy kandidatët rivalë për kryeministër duan të shpenzojnë pa fre, pavarësisht borxheve të mëdha të vendit të tyre. Britania përballet me rritje të mëdha taksash për të mbuluar një vrimë në buxhetin e saj, pasi reformat në mirëqenie u braktisën kryesisht—dhe pavarësisht një rritjeje të supozuar të taksave “një herë e përgjithmonë” vitin e kaluar. Mbi gjithçka rëndon deficiti i paqëndrueshëm i Amerikës prej 6% të PBB-së, të cilit Presidenti Donald Trump mendon t’i shtojë edhe më shumë ulje taksash.
Sa gjatë mund të jetojnë qeveritë kaq shumë përtej mundësive të tyre? Borxhi publik i botës së pasur tashmë vlen 110% të PBB-së; para pandemisë së covid-19, ai kishte qenë kaq i lartë vetëm pas luftërave Napoleonike. Atëherë, Britania zbatoi gati një shekull buxhetesh të shtrënguara për të shlyer kreditorët e saj. Megjithatë, siç shpjegon raporti ynë special, politikanët sot e kanë të vështirë të balancojnë llogaritë.
Ata nuk mund të shmangin rritjen e faturave të interesit dhe shpenzimet më të larta të mbrojtjes; popullsitë në plakje ushtrojnë një presion të parezistueshëm elektoral për të dhënë më shumë para. Rritja e taksave është po aq e vështirë. Në Evropë, të ardhurat qeveritare janë tashmë të larta; në Amerikë, taksat janë një biletë drejt humbjes elektorale. Vetëm një herë në epokën e votës universale, një ekonomi e G7 ka arritur një rënie të madhe të borxhit kryesisht duke shtrënguar rripin: Kanadaja duke filluar nga vitet 1990, në kulmin e epokës teknokratike. Mos vini bast se dikush do ta përsërisë këtë truk sot.
Mund të shpresonit se rritja e produktivitetit, e fuqizuar nga inteligjenca artificiale (IA), do ta çlironte shtetin nga zgjedhjet e vështira buxhetore. Por ky do të ishte të menduarit me dëshira. Vendet priren ta kalojnë borxhin përmes rritjes ekonomike sepse fuqia e tyre punëtore po rritet ose sepse janë të vogla dhe po arrijnë ekonomitë e tjera. Teknologjitë revolucionare si IA janë ndryshe. Shpenzimet për pensione dhe kujdes shëndetësor priren të rriten bashkë me të ardhurat: në shtetet e mëdha sociale, ato do të rriten vrullshëm bashkë me produktivitetin. Po ashtu, thonë modelet standarde ekonomike, do të rriten edhe normat e interesit. Nëse IA ka efekte të mrekullueshme në rritje, shpenzimet e sotme marramendëse për qendrat e të dhënave dhe çipat do të bëhen edhe më të mëdha. Kjo do të rrisë normat e interesit, duke e bërë më të kushtueshëm shërbimin e borxheve të vjetra dhe duke kompensuar përfitimin fiskal që vjen nga rritja më e shpejtë.
Prandaj, është gjithnjë e më e mundshme që qeveritë në vend të kësaj do t’i drejtohen inflacionit dhe represionit financiar për të ulur vlerën reale të borxheve të tyre të larta, siç bënë në dekadat pas Luftës së Dytë Botërore. Makineria për një strategji të tillë është tashmë në vend në bankat qendrore, të cilat kanë një prani të madhe në tregjet e obligacioneve. Tashmë, populistë si z. Trump dhe Nigel Farage në Britani sulmojnë bankat qendrore të vendeve të tyre me propozime që do të dobësonin mbrojtjen kundër inflacionit.
Rritjet e çmimeve janë jopopullore—mjafton të pyesni Joe Biden-in fatkeq—por ato nuk kanë nevojë për mbështetje politike për të filluar. Askush nuk votoi për to në vitet 1970 apo në 2022. Kur qeveritë nuk arrijnë të bien dakord dhe ndjekin politika ekonomike të paqëndrueshme, valët e inflacionit thjesht ndodhin. Kur tregjet zgjohen, është tepër vonë.
Një arsye më shumë për të menduar përpara dhe për të reflektuar se si inflacioni dëmton ekonominë dhe shoqërinë. Ai rishpërndan pasurinë në mënyrë të padrejtë: nga kreditorët te debitorët; nga ata me para në dorë dhe obligacione te ata që zotërojnë asete reale si shtëpitë; dhe nga ata që bien dakord për kontrata dhe paga në terma monetarë te ata mjaft dinakë për të parashikuar çmime më të larta. Ai shkakton atë që John Maynard Keynes e quajti një “riorganizim arbitrar i pasurive”. Dhe kjo mund të ndodhë pikërisht ndërsa shoqëritë po përballen me transferime të tjera pasurie që humbësit gjithashtu do t’i shohin si të padrejta: në tregun e punës, teksa IA merr përsipër punën rutinë të zyrës; dhe përmes trashëgimisë, teksa brezi i “baby-boomers” u lë pasuri të mëdha pronash atyre me fat që kanë prindërit e duhur.
Ky tronditje shumëplanëshe e fateve mund të shkatërrojë klasën e mesme, e cila i lidh demokracitë së bashku, dhe të rrënojë kontratën sociale. Në shekullin e 20-të, Argjentina, e pllakosur nga inflacioni, kaloi nga të qenit një nga vendet e reja më të pasura të botës në një ekonomi me të ardhura mesatare që u zhyt nga njëra krizë në tjetrën. Konkurrenca që u ndez në Buenos Aires nuk ishte se kush mund të inovonte ose të ishte më produktiv, por se kush mund të kapte shtetin dhe të shfrytëzonte fuqinë e tij për t’i ndihmuar ata të shmangnin efektet konfiskuese të inflacionit. Kjo është e ardhmja për vendet ku liderët mohojnë ose shmangin kufizimet buxhetore në ndjekjen e tyre të rishpërndarjes. Një dekadë më parë, kjo gazetë u bëri thirrje tregjeve në zhvillim si Brazili dhe India të merrnin parasysh shembullin e Argjentinës. Sot, paralajmërimi ynë është për ekonomitë më të pasura të botës.
Megjithatë, ajo spirale rënëse nuk është e pashmangshme. Rritjet e qëndrueshme të çmimeve të viteve 1970 çuan gjithashtu në zgjedhjen e Ronald Reagan-it dhe Margaret Thatcher-it, të cilët e shihnin paranë e shëndoshë si qendrore për paktin midis shtetit dhe qytetarit. Ata vendosën një ortodoksi e cila thoshte se, nëse borxhet publike duheshin respektuar, atëherë ato gjithashtu duhej të ishin të justifikuara dhe të qëndrueshme. Rezerva Federale zhvilloi një luftë kundër inflacionit që vendosi kredibilitetin e bankave qendrore të pavarura për një brez të tërë. Ky model teknokratik u përhap. Rënia e inflacionit në shumicën e tregjeve në zhvillim që nga vitet 1990 ka qenë e mrekullueshme. Edhe Javier Milei i rrethuar nga vështirësi mundet ende ta bëjë Argjentinën të lulëzojë.
Një udhëkryq
Cilën rrugë do të marrë bota e pasur—atë shkatërruese apo atë të matur? Në shumë vende, populistët do të jenë në pushtet kur të godasë kriza buxhetore. Ndoshta ata do të fajësohen për rrëmujën, duke rritur mundësinë e një rikthimi te buxhetimi i shëndoshë. Kudo, një koalicion kursimtarësh dhe mbajtësish obligacionesh do ta kundërshtojë inflacionin. Nëse zërat e tyre do të dëgjohen, ka të ngjarë të përcaktohet nga një seri përplasjesh midis tregjeve të obligacioneve dhe politikanëve, disa prej të cilave mund të bëhen të shëmtuara.
Nëse bota del me borxhe më të ulëta dhe e vetëdijshme për rreziqet e huamarrjes së tepërt, një lloj ripërtëritjeje është e mundur. Alternativa do të ishte që ekonomitë më të rëndësishme të botës të zhyten në kaos.
