Një dokument i rrallë arkivor i vitit 1903, te cilin e ka postuar studiuesi Fahri Avdija, hedh dritë mbi një të vërtetë që rrëzon mitet historike: përkundër narrativave të përhapura se osmanët ishin gjithmonë “me serbët kundër shqiptarëve”, administrata osmane mori vendim të prerë kundër priftërinjve serbë të ardhur nga jashtë, duke respektuar dëshirën e komunitetit lokal në Deçan.
Dokumenti, një urdhër i Gjykatës Shtetërore Osmane i datës 21 gusht 1903, tregon se dy priftërinj serbë u urdhëruan të largoheshin menjëherë nga Manastiri i Deçanit. Arsyeja ishte e qartë: kisha u takonte besimtarëve ortodoksë vendas, të cilët refuzuan ndërhyrjen e jashtme. Autoritetet osmane nuk toleruan kundërshtimin e komunitetit lokal – dhe vendimi ishte i prerë: nëse nuk largoheshin vullnetarisht, do të largoheshin me forcë.
Ky episod është provë e qartë se administrata osmane nuk vepronte automatikisht “pro-serbëve”, por shpesh merrte vendime mbi bazën e rendit publik dhe të drejtave të komuniteteve lokale. Në një periudhë të tensionuar me përplasje etnike dhe fetare, ruajtja e ekuilibrit ndërfetar dhe stabiliteti politik ishin prioritet i shtetit.
Ngjarja e Deçanit sfidon të gjitha narrativat e thjeshtuara dhe stereotipet që shpesh dominojnë debatet publike. Ky vendim i prerë tregon se historia nuk është gjithmonë ajo që na tregojnë politikisht, por shpesh fshihet në dokumente arkivore që rrëzojnë mitet e përhapura.
Sipas dokumentit, priftërinjtë serbë ishin refuzuar nga vetë besimtarët ortodoksë të Deçanit. Autoritetet osmane, pas konstaktimit të kundërshtimit të komunitetit vendas, urdhëruan largimin e tyre. Ky rast dëshmon se administrata osmane, të paktën në këtë episod, veproi mbi bazën e rendit publik dhe respektimit të të drejtave të komuniteteve fetare lokale, përfshirë edhe ato jomyslimane.
Ngjarja e Deçanit tregon se realiteti historik ishte më kompleks sesa narrativat e thjeshtuara, dhe dokumente të tilla arkivore ofrojnë një pamje më të nuancuar të marrëdhënieve ndëretnike dhe ndërfetare në fundin e Perandorisë Osmane, duke sfiduar stereotipet dhe interpretimet e njëanshme.
