Analizë mbi sovranitetin prodhues, pavarësinë teknologjike dhe rindërtimin e modelit ekonomik islam

Nga Dr. Almir Colan – Instituti Ummatics

HYRJE: STAMBOLLI SI KRYEQENDRË E MENDIMIT DHE TRANZICIONIT

Në udhëkryqin historik ku takohën Lindja dhe Perëndimi, Stambolli mbetet jo vetëm një simbol geografik, por edhe një qendër e veçantë mendimi ku mund të zhvillohen biseda komplekse strategjike për të ardhmen e botës islame. Bota islame gjendet sot përballë një zgjedhjeje ekzistenciale: të vazhdojë të jetë një konsumatore passive e teknologjisë dhe mallrave Perëndimore e Aziatike, apo të marrë në dorë fatin e saj ekonomiko-strategjik.

Ligjërata e Prof. Almir Colan vë në dukje se zhvillimi ekonomik nuk është thjesht një çështje numrash apo GDP-je, por lidhet ngushtë me sovranitetin, dinjitetin dhe botëkuptimin islam (Islamic Worldview). Nëse Ummeti Islam synon të mbijetojë dhe të ndikojë në rendin e ri botëror, ai duhet të kalojë nga statusi i “dorës së poshtme” (konsumatore) në atë të “dorës së sipërme” (prodhuese).

1. LESIONET E HISTORISË: NGA REVOLUCIONI INDUSTRIAL TE KOMPLEKSI I INFËRIORITETIT

A. Rasti i Projektit “Devrim” dhe Industrializimi i Turqisë

Gjashtë dekada më parë, me nismën e Necmettin Erbakan, Turqia ndërmori projektin “Devrim” (Revolucioni)—përpjekjen për të prodhuar makinën e parë vendase. Reagimi i fuqive perëndimore ndaj kësaj nisme ishte hezitues dhe dekurajues. Turqisë i kërkohej “të mos harxhonte kohë me industrinë e motorëve, por të përqendrohej në kultivimin e pjeshkëve”. Strategjia perëndimore për të shkatërruar këtë iniciativë përfshinte gjithashtu vërshimin e tregut me makina të importuara me çmime kostoje. Përgjigja historike e Erbakanit ishte e qartë: Turqia nuk duhet të jetë vetëm një prodhuese pjeshkësh, por edhe një fuqi që prodhon motorë.

Përpjekjet perëndimore për dominim nuk ishin të reja. Në shekullin e 18-të, Revolucioni Industrial në Evropë dhe Amerikë u ushqye gjerësisht nga burimet e grabitura nga vendet islame. Ndërkohë që Evropa investonte në industri dhe teknologji, Perandoria Osmane në mesin e shekullit të 19-të pësoi ndryshime përmes reformave të Tanzimatit—një periudhë që hapi rrugën për marrjen e borxheve të para me interes për të financuar Luftën e Krimesë.

B. Huazimi i Kulturës në Vend të Teknologjisë

Pranimi i sistemit financiar me interes dhe mungesa e përparimit teknologjik e çuan shtetin osman drejt degradimit ekonomik. Ky dobësim krijoi te brezat e rinj një ndjenjë turpi për kulturën e tyre dhe një tendencë për t’iu nënshtruar fuqive më të forta. Sidoqoftë, në vend që të kopjohej Revolucioni Industrial apo zhvillimi teknologjik, u kopjua stili i jetesës, veshja, muzika dhe argëtimi evropian.

Ky fenomen ilustrohet më së miri nga biseda e Mahmut Pashës me Sulltan Abdulhamidin II, ku pasha kërkonte imitimin e mbrëmjeve evropiane të kërcimit si rrugë për t’u bërë “modern”. Kompleksi i inferioritetit e bën njeriun të pafuqishëm për t’i rezistuar si fuqisë ushtarake (hard power), ashtu edhe asaj kulturore (soft power).

Ndërsa Omer ibn el-Khattabi (kjo kujtesë mbetet shtyllë e dinjitetit islam) deklaronte gjatë dorëzimit të Kudsit:

“Ne ishim një popull i përulur dhe Allahu na ngriti me Islam. Kushdo që kërkon nderim në diçka tjetër përveç Islamit, Allahu do ta përulë atë.”

Në shekullin e kaluar, vendet islame lanë mënjanë modelin islam për t’u bërë “moderne”, mirëpo kjo sakrificë nuk solli as sovranitet teknologjik, as satelitë e as industri të pavarura, por vetëm varësi të thelluar.

2. REALITETI I EKONOMISË ISLAME SOT: DEMAND-SIDE DHE “KLUBI I KONSUMATORËVE”

Ajo që sot promovohet si “Ekonomi Islame” apo “Industri Halal” është e fokusuar thuajse tërësisht në anën e kërkesës (konsumit) dhe jo në atë të ofertës (prodhimit).

• Industria e Ushqimit Halal: Tregu i ushqimit halal vlerësohet në trilionë dollarë. Mirëpo, kur analizohet në thellësi, pesë eksportuesit më të mëdhenj të mishit halal në botë janë vende jomuslimane. Muslimanët janë reduktuar në thjesht konsumatorë të produkteve që prodhohen nga të tjerët.
• Financa Islame Transaksionale: Financa islame bashkëkohore është përqendruar kryesisht në transaksionet formale (si p.sh. blerja e shtëpive apo investimet në aksione Sharia-compliant). Kompanitë ku investohet (si p.sh. Tesla) shpesh as nuk e dinë se plotësojnë kriteret e Financës Islame. Kjo financë prapë se prapë nuk mobilizon kapitalin për krijimin e vendeve të punës, ndërtimin e industrive bazë apo mbështetjen e prodhimit strategjik.

Kjo qasje konsumatore përbën një cenim strategjik. Ngjarjet e fundit globale (p.sh. shpërthimet e pajisjeve elektronike apo varësia nga zinxhirët e huaj të furnizimit) treguan se të mbështetesh te prodhuesit e jashtëm për çdo pajisje teknologjike përbën kërcënim të drejtpërdrejtë për sigurinë kombëtare.

3. MODELI REVOLUCIONAR I TURQISË DHE SHKATËRRIMI I GLOBALIZIMIT

A. Kriza e Vitit 2001 dhe Rindërtimi Industrial

Në vitet ’90, Turqia ndiqte udhëzimet e Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN), i cili mbante Lirën turke artificialisht të fortë. Kjo politikë e bënte të lehtë importin dhe shkatërronte industrinë vendase (Pazari i Madh i Stambollit ishte kthyer në një treg produktesh kineze). Pas krizës së vitit 2001, nën udhëheqjen e Recep Tayyip Erdoğan, shteti ndryshoi rrënjësisht kursin:

1. Ndërtimi i Bazës Industriale: Turqia sot prodhon shumicën e gjërave që konsumon.
2. Infrastruktura dhe Energjia: Janë ndërtuar rrjete logjistike dhe po kërkohet pavarësia energjetike (gaz, naftë, energji bërthamore) për të ulur koston industriale.
3. Përballja me Inflacionin: Përballem me dilemën globale të uljes së inflacionit përmes rritjes së normave të interesit (çka çon në recesion dhe mbyllje të ekonomisë) apo ruajtjes së rritjes ekonomike përmes prodhimit, Turqia zgjodhi stimulimin e prodhimit afatgjatë dhe financës pjesëmarrëse.

B. Nga Globalizimi te Regionalizimi

Pandemia e COVID-19 dhe lufta në Ukrainë treguan se Globalizimi ka dështuar. Gjatë pandemisë, shtetet perëndimore shtypën para dhe ia dhanë popullsisë për të blerë pajisje elektronike apo maska—të gjitha të prodhuara në Kinë. Kjo shpërfaqi paqëndrueshmërinë e zinxhirëve globale të furnizimit.

Sot bota po kalon drejt Rrajonalizimit (Regionalization). Vendet duhet të prodhojnë treguesit bazë të mbijetesës brenda rajonit ose vendit të tyre, pasi në rast konfliktesh ushtarake apo krizash të reja, varësia nga shtetet rivale është fatale.

4. STRATEGJIA E SHAHUT EKONOMIK: MENAXHIMI I KATËR SHESHEVE QENDRORE

Çfarë është në të vërtetë ekonomia? Në kuptimin e thjeshtë, ekonomia është përgjigjja e pyetjes: Çfarë mund të bësh? A mund të ushqesh popullin tënd? A mund të ofrosh kujdes shëndetësor, teknologji mbrojtëse dhe arsim pa varësi të jashtme?

Në lojën e shahut ka tre elemente:

1. Lëvizjet: Rregullat bazë se si lëvizin figurat.
2. Taktika: Një seri lëvizjesh për të marrë një figurë.
3. Strategjia: Dominimi i pozicionit me avantazh, veçanërisht kontrolli i katër katrorëve në qendër të tabelës.

Për ekonominë e Ummetit Islam, “katrorët qendrorë” që duhet të dominohen janë:

• Vetëmjaftueshmëria ushqimore e bujqësore.
• Pavarësia teknologjike dhe ushtarake.
• Mbrojtja e infrastrukturës industriale dhe e burimeve energjetike.
• Sistemi i vet i tregtisë dhe financës rajonale.

Sot Kina investon trilionë dollarë (p.sh. projekti i Rrugës së Mëndafshit prej 60 miliardë dollarësh vetëm në Pakistan) ku paralelisht me ndërtimin e rrugëve, blen bursat, transportin publik, rrjetet elektrike dhe sjell kompani private ushtarake për t’i mbrojtur ato. Nëse Ummeti Islam nuk kontrollon qendrën e vet ekonomike, ai do të shndërrohet në një hapësirë krejtësisht të dominuar nga ideologjitë dhe interesat e huaja.

+-------------------------------------------------------------------+
|               KONTROLLI I QENDRËS EKONOMIKE (STRATEGJIA)           |
+-------------------------------------------------------------------+
| 1. Autonomia Ushqimore | 2. Sovraniteti Ushtarak & Teknologjik    |
| 3. Pavarësia Energjetike| 4. Blloku Tregtar & Financiar Islam      |
+-------------------------------------------------------------------+

5. SHEMBULLI I BAYKAR DHE MODELI I TREGUT TË MEDINËS

A. Rasti i Ndërmarrjes Baykar

Para 15 vitesh, kur Selçuk Bayraktar prezantonte prototipin e parë të dronit turk, shumë e konsideronin një “lodër”. Sot, dronët e kompanisë Baykar janë testuar në fushëbeteja reale, duke u treguar më efikasë se ata kinezë, më pak kompleksë se ata izraelitë dhe më të lirë se ata amerikanë. Success-i i Baykar nuk solli vetëm avantazh ushtarak, por krijoi një mision të ri te rinia, e cila tashmë aspiron të punojë për industri me vizion kombëtar e fetar, e jo thjesht për korporata perëndimore si Google.

Sot, ky sektor ka krijuar një ekosistem ku qindra ndërmarrje të vogla prodhojnë mjete nëndetëse, tokësore dhe softuerë, duke ngritur nivelin arsimor dhe inxhinierik të të gjithë shtetit.

B. Koncepti i “Tregut të Medinës” sot

Kur Profeti Muhamed (s.a.v.s.) u shpërngul në Medinë pas bojkotit ekonomik në Mekë, veprimi i tij i parë strategjik ishte ndërtimi i Tregut të Medinës—një hapësirë autonome tregtare ku muslimanët nuk do të ishin më nën mëshirën e bojkotuesve.

Sot na nevojitet një “Treg i Medinës” modern, global dhe virtual:

• Një bllok ekonomik islam që bashkon tregtinë e më shumë se 50 vendeve islame.
• Një kulturë tregtare e bazuar në bashkëpunim dhe vëllazëri, ku tregtari udhëzon blerësin te fqinji i tij që nuk ka shitur ende asgjë gjatë ditës.
• Rivendosja e dinjitetit të tregtarit dhe ndërmarrësit islam, ashtu siç përshkruhet në Sahih el-Buhari, ku sahabët si Abdurrahman ibn Aufi kërkonin menjëhre se ku ishte tregu për të punuar e prodhuar me duart e tyre.

6. PARADIGMA E BOTËKUPTIMIT ISLAM (ISLAMIC WORLDVIEW) VS. MATERIALIZMIT

A. Koncepti i Multiplekseve (Multiplexity)

Dallimi thelbësor mes botëkuptimit islam dhe koncepteve liberale-materialiste është se këto të fundit e shohin njeriun vetëm në një dimension—atë material. Mirëpo, realiteti është shumëdimensional (multiplexity).

Sistemi ekonomiko-shoqëror islam përfshin:

• Dimensionin Shpirtëror dhe Shpalljen: Njohuria nuk vjen vetëm nga eksperimenti material, por edhe nga divine revelation.
• Konceptin e Bereqetit (Barakah): Një vlerë e padukshme që amplifikon ndikimin e kapitalit dhe punës.
• Kënaqësinë (Qana’ah) dhe Falënderimin (Shukr): Mbrojtja e zemrës nga konsumizmi i shfrenuar.

Gjynahu i parë i njeriut në Xhenet erdhi nga premtimi i rremë i Iblisit se “dukej diçka më e mirë” që do ta bënte atë të pavdekshëm si engjëjt. Sot, konsumizmi modern premton dinjitet dhe siguri përmes markave, veshjeve sintetike dhe pajisjeve luksoze. Ky konsumizëm është një mjet për ta shkëputur zemrën e njeriut nga Krijuesi dhe për ta lidhur atë me produktin.

B. Mbrojtja e Pasurisë (Hifz al-Mal)

Në Maqasid ash-Shariah (Objektivat e Shiatit), mbrojtja e pasurisë është thelbësore. Nëse deri në vitin 2060 popullsia islame do të arrijë në 3 miliardë banorë, pyetja shtrohet: Çfarë do të konsumojë kjo popullsi? Nëse ushqimi, veshja, mediat, inteligjenca artificiale dhe ideologjia prodhohen nga të tjerët, atëherë stili i jetesës islam mbetet vetëm një nocion sipërfaqësor.

+-------------------------------------------------------------------+
|                    SHKALLËZIMI I ZHVILLIMIT ISLAM                 |
+-------------------------------------------------------------------+
| [NIVELI 1] Botëkuptimi Islam (Besimi, Bereqeti, Dinjiteti)         |
|      ↓                                                            |
| [NIVELI 2] Edukimi & Përgatitja e Burimeve Njerëzore              |
|      ↓                                                            |
| [NIVELI 3] Prodhimi, Inovacioni & Autonomia Teknologjike          |
|      ↓                                                            |
| [NIVELI 4] Blloku Tregtar & "Dora e Sipërme" Ekonomi globale      |
+-------------------------------------------------------------------+

7. DISKUTIME DHE DREJTUESIT STRATEGJIKË PËR TË ARDHMEN

Gjatë seancës së pyetjeve dhe përgjigjeve u ngritën disa çështje kyçe:

A. Sfida e AI dhe Revolucionit Teknologjik (Pyetja e Sad-it, Georgetown University)

• Problemi: Si mundet që ekonomitë që bazohen 50% te bujqësia (si me rastin e Pakistanit) të kapin valën e Inteligjencës Artificiale pa u mbetur prapa?
• Përgjigja: AI dhe teknologjia nuk prodhojnë ushqim fizik; ato janë mjete për rritjen e efikasitetit. Shtete si Australia (me 25 milionë banorë) prodhojnë ushqim për 200 milionë njerëz sepse përdorin teknologjinë (GPS, të dhëna për lagështinë, optimizim rendimenti). Sidoqoftë, teknologjia nuk duhet të dehumanizojë ushqimin (p.sh. prodhimi i ushqimeve ultra-procesuara, modifikimet gjenetike të kompanive si Monsanto që sterilizojnë farat dhe i çojnë bujqit në falimentim). Siguria ushqimore është çështje strategjike ushtarake.

B. Ndryshimi i Mentalitetit të Konsumatorit (Pyetja mbi Starbucks në Stamboll)

• Problemi: Përse në Stamboll—qytetin që futi kafenë në Evropë—Starbucks ka më shumë se 500 pika dhe shënon rritje, ndërsa në Perëndim shënon rënie?
• Përgjigja: Kjo lidhet me kompleksin e inferioritetit dhe monokulturën e rrjeteve sociale që infekton rininë. Bojkoti nuk duhet të jetë thjesht një kalkulim ekonomik, por një çështje Imani (besimi) dhe vetërespekti. Për të fituar rininë, duhet t’u ofrojmë brande të reja me cilësi të lartë që përcjellin dinjitet, mision dhe stil modern jetese.

C. Roli i Qeverive në Zhvillim

• Qeveritë nuk duhet të jenë pengesë administrative me burokraci apo ndërhyrje artificiale.
• Roli primar i shtetit është krijimi i mjedisit të drejtë, sundimi i ligjit, mbrojtja e të drejtave, krijimi i zonave të lira ekonomike (si p.sh. modeli i zonave industriale në Kayseri, Turqi) dhe inkubatorëve për ndërmarrësit e rinj.

PËRFUNDIM: ROLI I PROFETIT JUSUF (A.S.) DHE VETËMJAFTUESHMËRIA

Profeti Muhamed (s.a.v.s.) ka thënë:

“Të gjithë ju jeni barinj dhe secili është përgjegjës për tufa e tij.”

Detyra e bariut nuk është vetëm të mbrojë turmën, por të identifikojë fushat e gjelbra dhe ta udhëheqë atë drejt tyre. Në kohë krizash të mëdha ekonomike, bota islame ka nevojë për shembullin e Profetit Jusuf (a.s.), i cili edhe pse u trajtua me paadhësi dhe përfundoi në burg, kur erdhi koha e krizës, ai ofroi një vizion të qartë ekonomik, menaxhoi burimet me ustallëk dhe i shpëtoi popujt nga uria.

Vizioni ynë ekonomik islam nuk duhet të presë mëshirë nga institucionet financiare ndërkombëtare. Zgjidhja që ofron FMN-ja për një kredi prej 1 miliard dollarësh është thjesht blerja e ushqimit nga një shtet tjetër; pas 12 muajsh nuk ke as para, as ushqim, por vetëm borxhe të reja.

Ummeti Islam duhet të rikthejë dinjitetin e dorës së sipërme:

1. Të arsimohet e të shfrytëzojë shkencën pa humbur iman-in.
2. Të investojë në bujqësi, industri, mbrojtje dhe teknologji vendase.
3. Të ndërtojë blloqe tregtare islame dhe bashkëpunim ndër-rajonal.
4. Të veprojë mbi bazën e botëkuptimit islam ku çdo transaksion, prodhim dhe iniciativë është një dëshmi e besimit dhe shërbim ndaj njerëzimit.

Kjo është rruga e vetme për kalimin nga varësia në sovranitet të plotë strategjik.

Dr. Almir Colan

Në këtë traktat, Dr. Almir paraqiti një tezë për bashkëpunim strategjik ekonomik mes vendeve myslimane si përgjigje ndaj sfidave ekonomike globale dhe zhvendosjes së ekuilibrave të pushtetit. Ai eksploroi potencialin e një blloku të bashkuar ekonomik dhe tregtar islam për të përballuar shpërbërjen e globalizimit dhe fragmentimin në rritje të ekonomisë, duke siguruar që nevojat strategjike të vendeve myslimane të mbrohen nga varësitë e jashtme dhe cenueshmëritë ekonomike.

Dr. Almir Colan është Drejtor në Qendrën Australiane për Financat Islame (AusCif) si dhe këshilltar i disa institucioneve që ofrojnë financa islame. Gjithashtu, ai është anëtar i një grupi pune pranë organit global të standardeve të financave islame, AAOIFI.