Supremacia e monedhës amerikane i ka rrënjët më të thella se nafta
Ekonomistëve u pëlqen të predikojnë maturi, por jo gjithmonë e praktikojnë atë. Ibrahim Oweiss ishte një ekonomist i ri në Ministrinë e Industrisë të Egjiptit kur u ofroi eprorëve të tij disa këshilla tepër të drejtpërdrejta. Ai paralajmëroi kundër një mbipërqendrimi mbytës të industrisë në Kajro dhe Aleksandri. Më vonë, ai kritikoi mburrjen boshe të Gjeneral Naserit se Egjipti prodhonte gjithçka, “nga gjilpëra te raketa” (në fakt, asnjërën nuk e bënte siç duhet). Kjo mungesë takti bëri që largimi i tij nga vendi në vitin 1960 të ishte një lëvizje më e sigurt për të, ndërsa rikthimi tejet i vështirë.
Në vitin 1974, si profesor në Universitetin Georgetown në Uashington, Oweiss e ktheu vëmendjen te një tjetër përqendrim problematik asetesh: dollarët që po grumbulloheshin në arkat e eksportuesve të naftës në Gjirin Persik, më shpejt sesa ata arrinin t’i përdornin. “Dëshiroj të prezantoj një term të ri: petrodollarët,” deklaroi ai gjatë një fjalimi në mars të atij viti. Kjo siguroi që kjo fjalë të lidhej përgjithmonë me emrin e tij (ndonëse ajo kishte figuruar më herët edhe në një dëshmi të Peter Peterson, ish-sekretarit amerikan të tregtisë).
Petrodollarët, të parë fillimisht si një kërcënim për Amerikën dhe importuesit e tjerë të naftës, u konsideruan më vonë si shpëtimtarët e monedhës amerikane dhe si guri i themelit i fuqisë së saj financiare. Në fund të vitit 1974, Departamenti i Thesarit pranoi t’i lejonte bankës qendrore të Arabisë Saudite të blinte fshehurazi obligacione thesari, jashtë ankandeve të rregullta, për ta mbrojtur mbretërinë nga kritikat se po financonte një mbështetës të Izraelit. Në të njëjtën kohë, Saudi Aramco, kompania kombëtare e naftës, vendosi të pranonte vetëm dollarë, dhe jo paund, si pagesë për naftën e saj të papërpunuar (një vendim ky që doli në dritë në mënyrë të sikletshme gjatë një vizite në Arabinë Saudite nga Kancelari i Thesarit i Britanisë).
Kuotimi i naftës në dollarë krijoi një kërkesë globale për monedhën amerikane. Ndërkaq, investimi i të ardhurave nga nafta në asete të shprehura në dollarë i dha Amerikës një liri veprimi financiar të lakmueshme. “Ky sistem ka qenë hallka kyçe e dominimit financiar të SHBA-së për afro gjysmë shekulli,” shkroi vitin e kaluar Diana Choyleva nga kompania kërkimore Enodo Economics.
Tashmë, lufta e Iranit ka hedhur dyshime të reja mbi “regjimin” e petrodollarit. Blerësit më të mëdhenj të naftës së Gjirit Persik sot gjenden në Azi, dhe jo në Perëndim. Kina prej kohësh e ka paguar naftën iraniane në juanë dhe jo në dollarë. Ajo gjithashtu ka filluar të eksperimentojë me blerjen e lëndëve të para përmes juanit dixhital.
Shtete të tjera, si Rusia dhe India, kanë kërkuar po ashtu t’i shlyejnë transaksionet e tyre të naftës me monedhat e tyre kombëtare. Duke u nisur nga këto prirje, konflikti i Iranit “mund të shërbejë si katalizator për gërryerjen e dominimit të petrodollarit dhe si pikënisje për petrojuanin”, argumentoi në mars Mallika Sachdeva e Deutsche Bank.
A qëndron kjo hipotezë? Dhe nëse po, sa rëndësi do të kishte vërtet? Siç thekson zonja Choyleva, një numër në rritje kompanish dhe shtetesh do të dëshironin mundësinë për ta paguar naftën me diçka tjetër veç dollarit, edhe nëse u përmbahen monedhës amerikane për shumicën e transaksioneve të tjera. Disa marrëveshje mund të kuotohen në dollarë, monedhë e cila përfiton nga tregjet e pasura dhe likuide të kontratave të së ardhmes (futures), por mund të shlyhen me mjete të tjera, siç është juani dixhital. Monedha e Kinës mund të fitojë terren ngadalë, e nxitur kryesisht nga vetë blerjet e konsiderueshme të naftës prej këtij shteti. Megjithatë, është e vështirë të imagjinohet që pesha e saj në përqindje për transaksionet e lëndëve të para të kapërcejë nivelin njëshifror gjatë pesë viteve të ardhshme.
Nëse regjimi i petrodollarit do të gërryhej, a duhet të shqetësohej Amerika? Zonja Sachdeva argumenton se kuotimi i naftës përbën “një spirancë thelbësore” për dominimin e gjerë të monedhës amerikane. Duke qenë se kompanitë e blejnë naftën me dollarë, ato priren t’i kuotojnë gjithashtu eksportet e tyre me të njëjtën monedhë, si një mekanizëm mbrojtës i natyrshëm (hedge) kundrejt luhatjeve të kursit të këmbimit. Nëse dollari zhvlerësohet apo mbiçmohet, ndikimi te detyrimet në dollarë të një kompanie — siç janë faturat e naftës — balancohet nga ndikimi tek arkëtimet e saj po në dollarë.
Por ky argument ngrihet mbi supozimin se çmimi i naftës nuk është më fleksibël sesa çmimet e mallrave dhe shërbimeve të tjera. Në realitet, nafta e papërpunuar dhe lëndët e tjera të para, të cilat tregtohen në bursa të organizuara, rikuotohen në mënyrë të vazhdueshme për të reflektuar luhatjet valutore dhe forcat e tjera të tregut. Nëse dollari dobësohet, çmimi i naftës ka gjasa të rritet. Nëse kompanitë nuk mund t’i rrisin paralelisht edhe çmimet e eksporteve të tyre, atëherë mbrojtja e tyre e natyrshme do të ketë pak ose aspak vlerë. Rrjedhimisht, me gjasë nuk është nafta ajo që e shpjegon arsyen se përse kaq shumë kompani i faturojnë produktet e tyre në dollarë. Për aq kohë sa ato përpiqen të mbrohen nga kostot e lëndëve të para, ato me shumë mundësi kanë në fokus inpute më të specializuara, siç janë pjesët dhe përbërësit e makinerive industriale, të cilat kanë çmime shumë më “të ngurta” (stickier prices).
Po ashtu, nafta nuk arrin ta shpjegojë as dominimin e aseteve në dollarë. Ndonëse obligacionet e Thesarit dhe depozitat në dollarë thithën sasi të mëdha kapitali nga vendet e Gjirit Persik në vitet 1970, ato teprica (surpluses) nuk zgjatën përgjithmonë. Deri në vitin 1986, Oweiss po shkruante tashmë për problemin e “petrodollarëve në tërheqje”. Dhe rreth vitit 2000, siç thekson Brad Setser nga Council on Foreign Relations, një institut kërkimor, tepricat e akumuluara të llogarisë korente të Arabisë Saudite që nga viti 1970, ishin fshirë plotësisht nga deficitet pasuese. Mbretëria përjetoi një tjetër fluks marramendës të ardhurash në prag të krizës globale financiare të viteve 2007-2009. Por në vitet 2024 dhe 2025, deficitet e llogarisë së saj korente u rikthyen. Vitin e kaluar, teprica e kombinuar e shteteve eksportuese të naftës, përfshirë Norvegjinë dhe Rusinë, ishte vetëm rreth 200 miliardë dollarë, sipas përllogaritjeve të z. Setser, një shifër kjo e cila krahasohet me tepricën e stërmadhe prej 1.5 trilionë dollarësh të regjistruar nga shtetet prodhuese të Azisë Lindore.
Kriza tjetër e pengjeve
Petrodollarët e përshkruar nga Oweiss në vitin 1974, nuk përbëjnë më burimin thelbësor të dominimit të sotëm të dollarit. Ndërkaq, as eksportuesit e naftës, me shumë gjasë, nuk do të jenë ata që do të vulosin fatin e sistemit monetar botëror. Megjithatë, lufta e Iranit nuk po e favorizon aspak pozicionin e dollarit. Aventurizmi gjeopolitik i Amerikës, bashkë me përdorimin agresiv të sanksioneve financiare nga ana e saj, po shtyn gjithnjë e më shumë vende që të marrin në konsideratë rrjete alternative pagesash dhe asete të tjera për ruajtjen e vlerës së tyre. Në fjalimin e tij të mbajtur mbi 50 vjet më parë, Oweiss foli për frikën se Amerika mund t’i ngrinte apo konfiskonte asetet brenda juridiksionit të saj, pavarësisht besnikërisë së saj të deklaruar ndaj parimeve të tregut të lirë. Ai i quajti këto asete “kapital peng”. Pikërisht kjo ide, shumë më tepër sesa koncepti i petrodollarit që lidhet me emrin e tij, do të jetë ajo që do ta shpjegojë fatin e vërtetë të dollarit në vitet dhe dekadat në vijim.
Nga The Economist
