Në fund të vitit 2023, Jensen Huang, shefi ekzekutiv i Nvidia-s, filloi të promovonte një ide të re. Çdo vend, tha ai, duhet të ketë sistemin e vet të inteligjencës artificiale (IA), të trajnuar me të dhëna vendase, në përputhje me vlerat kombëtare dhe të ndërtuar duke përdorur infrastrukturë lokale. Duke joshur dobësinë e politikëbërësve për prodhimin, bosi i kolosit të çipave i përshkroi këto sisteme si “fabrika të IA”, që thithin të dhëna dhe nxjerrin inteligjencë. Ai e quajti atë “IA sovrane”.
Politikanët po e mirëpresin idenë. Në fillim të këtij viti, Komisioni Evropian zbuloi planet për një fond prej 20 miliardë eurosh (23 miliardë dollarë) për të ndërtuar deri në pesë “gigafabrika të IA”. Vetëm në dy muajt e fundit, qeveritë e Francës, Gjermanisë, Arabisë Saudite, Koresë së Jugut dhe Emirateve të Bashkuara Arabe (EBA) janë përfshirë të gjitha në marrëveshje për të ndërtuar infrastrukturë lokale të IA (shih grafikun). Sipas Nvidia-s, të paktën 20 vende po ndjekin idenë e IA-së sovrane.
Arsyeja për entuziazmin e zotit Huang është e qartë. Për Nvidia-n, e cila këtë muaj u bë kompania e parë që arriti një vlerë tregu prej 4 trilionë dollarësh, qeveritë janë një burim potencialisht fitimprurës biznesi. Jefferies, një bankë investimesh, vlerëson se nismat sovrane mund të gjenerojnë rreth 200 miliardë dollarë të ardhura kumulative për prodhuesin e çipave “gjatë viteve të ardhshme”; kompania beson se shpenzimet mund të arrijnë 1 trilion dollarë gjatë një periudhe po aq të paqartë.
IA sovrane mund të shërbejë gjithashtu si një mbrojtje e mirëpritur për zotin Huang. Klientët e tij më të mëdhenj—Amazon, Alphabet, Meta dhe Microsoft—po zhvillojnë të gjithë çipat e tyre, gjë që me kalimin e kohës mund të zvogëlojë varësinë e tyre nga Nvidia. Arabia Saudite pret të blejë “disa qindra mijë” procesorë të teknologjisë së fundit të Nvidia-s gjatë pesë viteve të ardhshme. EBA, me planet ndoshta më ambicioze nga të gjithë, synon të importojë gjysmë milioni në vit.
Por a do të ia vlejë IA sovrane për taksapaguesit? Pavarësisht entuziazmit në rritje, koncepti mbetet i paqartë. IA sovrane mund të ndihmojë vendet të zhvillojnë modele kombëtare, të mbrojnë informacionin e ndjeshëm dhe të zgjerojnë aksesin në teknologji. Por ajo do të bëjë pak për të reduktuar varësinë e vendeve nga Amerika dhe, në shumë raste, rrezikon të shpërdorojë shuma të mëdha parash.
Ka variacione delikate në mënyrën se si qeveritë po ndjekin IA-në sovrane. Qasja e Francës përqendrohet te Mistral, një prodhues vendor i modeleve, i cili ka formuar një konsorcium me Bpifrance, një bankë qeveritare, MGX, një firmë investimi në pronësi shtetërore e Emirateve, dhe Nvidia-n për të ndërtuar atë që është cilësuar si kampusi më i madh i të dhënave të IA-së në Evropë. Në Gjirin Persik, qeveritë kanë marrë kontroll më të drejtpërdrejtë. Në maj, Arabia Saudite lançoi Humain, një firmë e ngarkuar me ndërtimin e infrastrukturës së IA-së në mbretëri. Në EBA, ky rol i ka rënë G42, një firmë e IA-së në bashkëpronësi të Mubadala-s, një fond sovran i pasurisë.
Qeveritë i justifikojnë këto projekte me arsye të ndryshme. Disa shpenzues të mëdhenj duan të arrijnë Amerikën: Komisioni Evropian, për shembull, shpreson ta çojë Evropën në “ballë të zhvillimit të IA”. Të tjerë, si India, shqetësohen se modelet e IA-së të trajnuara me të dhëna të huaja, dhe veçanërisht në gjuhën angleze, nuk do të pasqyrojnë gjuhët dhe vlerat lokale, një shqetësim në rritje ndërsa sistemet e IA-së fillojnë t’i japin formë gjithçkaje, nga arsimi te shërbimet publike. Një shkallë kontrolli mbi të dhënat vendase shihet gjithashtu si thelbësore. Në fusha si kujdesi shëndetësor, zyrtarët shqetësohen se informacioni i pacientëve mund të futet në modele të huaja. Një sistem i prodhuar në vend, pretendojnë disa, e bën më të lehtë mbrojtjen e këtij informacioni duke lejuar ende përdorimin e tij për të trajnuar modele të IA-së.
Një shqetësim i fundit për qeveritë është zgjerimi i aksesit në sistemet e IA-së. Nadia Carlsten, shefe ekzekutive e DCAI, e cila menaxhon Gefion, superkompjuterin kombëtar të IA-së të Danimarkës, thotë se kompanitë më të vogla dhe institutet kërkimore janë “gjithmonë në fund të radhës”. Një ofertë vendase, argumenton ajo, ndihmon në sigurimin e aksesit më të lirë dhe më të besueshëm për përdorues të tillë. Gefion, i lancuar në vitin 2024, po përdoret për aplikacione si zbulimi i barnave dhe parashikimi i motit.
Megjithatë, këto nisma nuk do të ofrojnë asgjë afër vetëmjaftueshmërisë. Procesorët e teknologjisë së fundit janë kërkesa më e rëndësishme për sistemet e avancuara të IA-së. Nvidia dominon atë treg, duke zënë rreth 90% të të gjithë çipave të IA-së të disponueshëm komercialisht—prandaj ka luajtur një rol qendror në pothuajse të gjitha nismat e IA-së sovrane. Rivali i saj i vetëm serioz, AMD, është gjithashtu amerikan. Serverët që strehojnë këto çipa ndërtohen kryesisht nga dy kompani të tjera amerikane, Dell dhe Supermicro. Edhe Kina, e cila ka ndërtuar diçka afër një infrastrukture të plotë dhe të vetëmjaftueshme të IA-së, ende nuk ka zhvilluar një alternativë vendase për çipat më të sofistikuar të Amerikës.
Projektet e IA-së sovrane mund të ndihmojnë qeveritë të arrijnë objektiva më modeste, si ruajtja e sigurisë së të dhënave dhe sigurimi i aksesit në teknologji për grupe si studiuesit. Por gjigantët amerikanë të cloud-it ndoshta mund ta ofronin këtë më me efikasitet—jo vetëm sepse shkalla e tyre e madhe u jep fuqi negociuese ndaj furnitorëve si Nvidia. Në të vërtetë, Amazon dhe Microsoft tashmë po propozojnë cloud sovranë me kontrolle të zgjeruara mbi të dhënat dhe infrastrukturë të dedikuar lokale. Modelet kombëtare të IA-së thjesht mund të ndërtoheshin mbi këto.
Kevin Xu nga Interconnected Capital, një fond mbrojtës (hedge fund), paralajmëron se shumë projekte të IA-së sovrane rrezikojnë të krijojnë diçka “më shumë si një pallat sesa një fabrikë”. Ky do të ishte një përdorim i dobët i parave të taksapaguesve—por mund t’i përshtatej për mrekulli Nvidia-s.
