Fundi i moralitetit
Ndoshta do të na marrë malli për hipokrizinë.
15 qershor 2026
Nga Rosa Brooks, profesoreshë e ligjit dhe politikave publike në Georgetown Law.
Na ishte një kohë — jo shumë e largët — kur udhëheqësit e botës ndiheshin të detyruar të na gënjenin.
Jo gjithmonë gënjenin bindshëm, por ama e bënin atë përpjekje. Kur shkelnin të drejtën ndërkombëtare, avokatët e tyre përpilonin memorandume të gjata e të stërholluara për të shpjeguar se përse, po t’i mbyllje sytë disi, ato shkelje të dukshme nuk ishin në fakt ashtu siç dukeshin. Kur pushtonin shtete të tjera sovrane, ata i referoheshin të drejtës së vetëmbrojtjes të sanksionuar në Kartën e OKB-së. Kur vriteshin civilë, shprehnin keqardhje dhe zotoheshin për hetime. Kur torturonin të burgosur, e justifikonin atë si “teknika të thelluara të marrjes në pyetje”.
Shtetet e shpërfillnin shpeshherë të drejtën ndërkombëtare, por ama kujdeseshin të mos e hidhnin poshtë atë botërisht.
Sot, fuqitë e mëdha shpesh e braktisin tërësisht aktrimin sikur po i përmbahen të drejtës ndërkombëtare. Në janar, Stephen Miller, zëvendësshefi i stafit për politikat në Shtëpinë e Bardhë, e distiloi kështu këndvështrimin trumpian për botën: Kjo është një botë “e cila qeveriset nga forca, që qeveriset nga pushteti. Këto janë ligjet e hekurta të botës.”
Disa ditë më vonë, vetë Presidenti Donald Trump i vuri vulën këtij argumenti: I vetmi kufizim i pushtetit të tij, i tha ai The New York Times, ishte morali i tij personal: “Ajo është e vetmja gjë që mund të më ndalojë. … Nuk kam nevojë për ligj ndërkombëtar.”
Ndërkohë në Rusi, Presidenti Vladimir Putin deklaroi vitin e kaluar se “askush nuk është i gatshëm të luajë sipas rregullave të vendosura nga dikush atje larg” — dhe sigurisht jo Rusia, kur bëhet fjalë për përmbushjen e “fatin” historik të Mëmëdheut apo përmbushjen e detyrës së “bashkimit të trojeve ruse”.
Madje edhe Kina, zakonisht më e kujdesshme, po braktis gjithnjë e më shumë pretendimin se ligji ndërkombëtar mund të shërbejë si një fre mbajtës. Ribashkimi me Tajvanin “nuk mund të ndalet nga asnjë forcë apo nga askush,” deklaroi Presidenti Xi Jinping në vitin 2019. Ngjashëm, Ministria e Jashtme e Kinës vitin e kaluar e përqeshi një vendim jo të favorshëm të Gjykatës së Përhershme të Arbitrazhit, duke e quajtur atë “asgjë më shumë sesa një copë letër pa vlerë”.
Fjalori i vjetër i të drejtës ndërkombëtare, me thirrjet e tij ndaj vlerave universale, tashmë tingëllon si diçka antike. Për të gjitha efektet dhe qëllimet praktike, ligji ndërkombëtar ka vdekur. Njësoj si te proverbi i pulës që i është prerë koka, institucionet juridike ndërkombëtare vazhdojnë aktivitetin e tyre të ethshëm, por askush nuk pret që ato të kenë më ndonjë rëndësi.
Por nëse ligji ndërkombëtar paska vdekur, kush e vrau atë? Ishte vallë Putini në Ukrainë, me retorikën e tij për fatin madhështor rus? Ishte Xi në Detin e Kinës Jugore, me ishujt e tij artificialë? Apo vrasësi ishte Trump, me tarifat, kërcënimet dhe luftën e tij ndaj Iranit?
E vërteta është se historia e vdekjes së ligjit ndërkombëtar nuk i ngjan aspak një loje gjetjeje (Cluedo), por ngjan më tepër me skenarin e romanit të Agatha Christie-t, Vrasje në Orient Ekspres: Të gjithë morën pjesë në krim, dhe vetë viktima — në një masë të madhe — e meritonte atë. Është tunduese t’ia hedhim fajin për vrasjen Putinit dhe Trumpit, por ligji ndërkombëtar kishte marrë plagë vdekjeprurëse prej dekadash — dhe disa nga goditjet më shkatërruese u dhanë pikërisht nga ata që pretendonin se ishin mbështetësit e tij më të mëdhenj. Në kohën kur Putini dhe Trumpi e goditën atë me thikat e fundit, ligji ndërkombëtar ishte aq thellësisht i përshkuar nga kontradikta të brendshme, saqë, në njëfarë kuptimi, e kishte ftuar vetë fatin e tij tragjik.
E drejta moderne ndërkombëtare i ka rrënjët te mendimtarët si Hugo Grotius dhe Emer de Vattel, të cilët imagjinuan rregulla të nxjerra nga ligji natyror që do të qeverisnin luftën dhe sovranitetin, e që do t’i kapërcenin kufijtë e mbretërive dhe besimeve. Teksa u matura, e drejta ndërkombëtare funksionoi herë pas here për të kufizuar dhunën shtetërore; por po aq shpesh, ajo e legjitimoi dhunën shtetërore, racionalizoi pushtimet imperialiste dhe i përjashtoi popujt e kolonizuar nga komuniteti “i qytetëruar” që pretendonte se po qeveriste.
Pas Holokaustit dhe masakrës marramendëse të dy luftërave botërore, sipërmarrja e ligjbërjes ndërkombëtare fitoi një urgjencë, idealizëm dhe ambicie të pashembullt. Karta e OKB-së, Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut dhe Konventat e Gjenevës përfaqësonin, në thelb, një bast historik: që shtetet sovrane do të tregtonin një pjesë të lirisë së tyre absolute në këmbim të një sigurie më të madhe dhe do të përqafonin vizionin e një bote më të drejtë e të barabartë.
Dhe ai funksionoi — pothuajse. Për pak kohë. Gjysma e dytë e shekullit të 20-të përjetoi një rënie drastike të konflikteve të armatosura ndërshtetërore. Pas një periudhe paralize gjatë Luftës së Ftohtë, ngjarjet e viteve 1990 u duk se shfajësuan plotësisht atë bast të guximshëm të pasluftës: Këshilli i Sigurimit i OKB-së autorizoi misione paqeruajtëse, krijoi gjykata penale ndërkombëtare për t’i mbajtur zyrtarët përgjegjës për gjenocid e krime lufte, dhe nisi përpjekje ambicioze për të luftuar varfërinë, ndryshimet klimatike, terrorizmin dhe përhapjen bërthamore.
Megjithatë, zgjerimi i shpejtë i ligjit dhe institucioneve ndërkombëtare pati pasoja të paparashikuara, duke u dhënë përmasa kolosale kontradiktave të brendshme të vetë sistemit — e në veçanti shkëputjes së thellë mes angazhimit të ligjit ndërkombëtar ndaj sovranitetit të shteteve dhe angazhimit të tij ndaj të drejtave themelore të njeriut. Të merrje seriozisht sovranitetin do të thoshte që shtetet nuk mund të ndërhynin në punët e brendshme të njëri-tjetrit. Të merrje seriozisht të drejtat e njeriut do të thoshte që ndërhyrje të tilla do të ishin ndonjëherë të domosdoshme. Teksa po evoluonte, fusha e së drejtës ndërkombëtare u bë njëkohësisht edhe më e gjerë, edhe më pak koherente, duke u lënë aktorëve oportunistë hapësirë të bollshme për të shfrytëzuar paqartësitë dhe boshllëqet zbatuese, ndërkohë që ruanin në dukje aktrimin e pajtueshmërisë.
Kësisoj, një dozë e caktuar hipokrizie u pranua si pjesë e natyrshme e sistemit. Fuqitë e Luftës së Ftohtë ishin hipokrite deri në absurditet: Bashkimi Sovjetik shtypi kryengritjet e punëtorëve në Hungari, ndërsa këmbëngulte se po e “çlironte” klasën punëtore; Shtetet e Bashkuara shkatërruan Vietnamin, ndërsa këmbëngulnin se po “mbronin lirinë”. Kur Lufta e Ftohtë përfundoi, hipokrizia thjesht fitoi më tepër vrull. Në vitin 1999, NATO ndërhyri ushtarakisht në Kosovë — asokohe një krahinë gjysmë-autonome e Serbisë — mbi baza urgjente humanitare, ndonëse shumica e komentuesve pajtoheshin se nuk kishte asnjë bazë të mirëfilltë ligjore për ndërhyrje brenda territorit sovran të një shteti tjetër. Komisioni i Pavarur Ndërkombëtar për Kosovën e gjykoi më vonë ndërhyrjen si “të jashtëligjshme por legjitime” — por, me t’u ndarë ligjshmëria nga legjitimiteti, dera u la plotësisht e hapur për një numër gjithnjë e më të madh lëvizjesh “jashtëligjore”.
Në vitin 2008, kur fuqitë perëndimore — pavarësisht garancive të mëparshme diplomatike se integriteti territorial i Serbisë do të respektohej — e njohën Kosovën si një shtet të pavarur, Putini nuk e la pa e komentuar këtë grimcë të hipokrizisë perëndimore. Ai e quajti atë një “precedent të tmerrshëm, i cili de fakto do ta hidhte në erë të gjithë sistemin e marrëdhënieve ndërkombëtare.” Shtetet perëndimore që njohën pavarësinë e Kosovës “nuk i kishin menduar mirë pasojat” e veprimeve të tyre, paralajmëroi ai: “Në fund të ditës, ky është një shkop me dy funde, dhe fundi i dytë do t’u kthehet e do t’i godasë në fytyrë.” Dhe ai me siguri po e priste me padurim momentin që ta rrotullonte vetë atë shkop.
Shtetet e Bashkuara e shpërfillën këtë, dhe hipokrizia vazhdoi. Administrata Bush iu përgjigj sulmeve të 11 Shtatorit duke e kthyer paqartësinë ligjore në armë: Avokatët e saj argumentuan se tortura nuk ishte vërtet torturë, se paraburgimi pa afat ishte i pajtueshëm me procesin e rregullt ligjor (due process), dhe se pushtimi i Irakut ishte i përputhshëm me Kartën e OKB-së. Në të njëjtën kohë, aktivistët e të drejtave të njeriut dhe atyre humanitare filluan të argumentonin për një kuptim të ri dhe krijues të sovranitetit, duke theksuar se “përgjegjësia për të mbrojtur” (R2P) ndonjëherë u kërkonte shteteve të ndërhynin në punët e brendshme të shteteve të tjera.
Strukturalisht, ky argument ishte paralel me ato të bëra nga apologjetët e administratës Bush. Zyrtarët pohonin se nëse një shtet nuk donte, ose nuk ishte në gjendje, të parandalonte kthimin e territorit të tij në një bazë për terroristët, shtetet e tjera kishin të drejtë të përdornin forcën ushtarake brenda kufijve të atij shteti për t’i penguar terroristët të eksportonin dhunë. Avokatët e R2P mbronin të njëjtën linjë: nëse një shtet nuk donte, ose nuk mundej, të mbronte popullsinë e tij nga dëmtimi, shtetet e tjera kishin — të paktën në rrethana ekstreme — të drejtën të përdornin forcën ushtarake brenda atyre kufijve për ta mbrojtur atë popullsi.
Administrata Obama i hodhi poshtë shumë nga qëndrimet ligjore të paraardhësve të saj, por përqafoi një pjesë të madhe të llogjikës së tyre kur bëhej fjalë për sulmet me dronë dhe vrasjet e tjera të shënjestruara. Administrata përqafoi gjithashtu modelin R2P, duke u mbështetur në këtë doktrinë për t’i kërkuar Këshillit të Sigurimit të OKB-së në vitin 2011 që të autorizonte një ndërhyrje humanitare në luftën civile të Libisë. Abstenimet e Rusisë dhe Kinës gjatë atij votimi të Këshillit të Sigurimit u përshëndetën fillimisht nga shumëkush si një zhvillim thellësisht pozitiv për të drejtën ndërkombëtare. Por kur e shohim në retrospektivë, e vërteta ishte se Putini thjesht po mprehte shkopin me dy funde — ndërsa Kina po mbante shënime.
Deri në vitin 2014, kur Rusia aneksoi Krimenë, Putini ishte gati të përdorte fundin tjetër të atij shkopi. Ai e pranoi se Shtetet e Bashkuara dhe shtetet e tjera perëndimore “po thonë se ne po shkelim normat e të drejtës ndërkombëtare” duke aneksuar një pjesë të territorit sovran të Ukrainës, por shtoi: “Po çfarë saktësisht po shkelim ne?” Precedenti i Kosovës — në të cilin fuqitë perëndimore shkelën mbi sovranitetin serb duke njohur pavarësinë e Kosovës — ishte diçka që “kolegët tanë perëndimorë e krijuan me duart e tyre.” Nëse ecim shpejt përpara drejt vitit 2022: Për të justifikuar pushtimin në shkallë të gjerë të Ukrainës — një akt edhe më i pacipë paligjshmërie — Putini përdori sërish njohjen perëndimore të Kosovës për të justifikuar njohjen nga ana e Rusisë të ashtuquajturave “republika të shkëputura” të Ukrainës. E për ta përforcuar këtë, ai u thirr edhe te ndërhyrja humanitare “për të mbrojtur rusishtfolësit”, duke shtuar pretendimin për vetëmbrojtje parandaluese kundër zgjerimit të NATO-s.
Kina, ndërkohë, po i ambalazhonte pretendimet e saj detare të pabaza në Detin e Kinës Jugore brenda një zhargoni të dendur mbi të drejtat historike dhe juridiksionin administrativ — duke iu përgjigjur kritikave të SHBA-së me kujtesën, në vitin 2016, se Shtetet e Bashkuara janë “gjithmonë selektive… duke e përdorur ligjin ndërkombëtar vetëm kur u intereson atyre, dhe duke e hedhur atë në plehra kur nuk u leverdis.”
Hipokrizia endemike brenda rendit ligjor ndërkombëtar nuk ishte rreptësisht fatale aty për aty. Në një sistem të gëluar nga kontradikta të pazgjidhshme, mund të argumentohet se njëfarë doze hipokrizie shërbeu disi si një valvul thelbësore për lehtësimin e presionit. Dhe duke e marrë mundimin për të gënjyer, paradoksalisht hipokritët mund të përforcojnë fuqinë e atyre normave që po i shkelin. Ashtu siç vuri re me mprehtësi La Rochefoucauld: “Hipokrizia është homazhi që vesi i bën virtytit.”
Një sistem juridik i virtytshëm mund t’i mbijetojë një sasie të caktuar vesi. Por ajo të cilës nuk mund t’i mbijetojë kurrsesi, është tërheqja masive e vetë atij “homazhi”. Kur hipokrizia përhapet deri në atë pikë sa të bëhet rregull e jo përjashtim, ligji resht së pari si diçka legjitime — dhe kur kjo ndodh, aktorët ndalojnë së marri mundimin madje edhe për të qenë hipokritë. Quajeni këtë Teoria e Ligjit e ‘Tinkerbell-it’ (Zanës nga Peter Pan): Kur shtetet nuk pretendojnë më as se po besojnë te ligji ndërkombëtar, atëherë ai vdes përgjithmonë.
Kështu, kush e vrau të drejtën ndërkombëtare? Të gjithë pasagjerët e Ekspresit Ndërkombëtar pa përjashtim. Siguria shtetërore e SHBA-së e zbrazi atë nga brenda; ndërkombëtaristët liberalë e shtrinë përtej limiteve duke prodhuar një reagim të ashpër sovranist (sovereigntist backlash), i cili kishte një forcë reale demokratike.
Avokatët ndërkombëtarë i folën më tepër njëri-tjetrit sesa publikut global. Këshilli i Sigurimit u dha imunitet absolut anëtarëve të tij të përhershëm. Jugu global, i lodhur nga një sistem juridik ndërkombëtar që kodifikonte hierarkinë koloniale ndërkohë që predikonte universalizmin, refuzoi t’i jepte mbështetjen politike që mund ta kishte shpëtuar atë. Rusia dha disa nga goditjet më të dukshme, ndërsa Kina u fokusua në një subversion të durueshëm e të ngadaltë. Ndërsa nën drejtimin e Trumpit, Shtetet e Bashkuara — dikur mbrojtësja më krenare e rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla — e refuzuan me përçmim thellësisht të ftohtë idenë e të qenit të lidhur nga çfarëdo lloj ligji.
Në fund të Vrasje në Orient Ekspres, detektivi Hercule Poirot i lë të gjithë vrasësit e shumtë të lirë. Në fund të fundit, vetë viktima e kishte merituar. Dhe, të paktën deri diku, e njëjta gjë mund të thuhet edhe për rendin ligjor ndërkombëtar.
Megjithatë, do të ishte një gabim madhor të festonim vdekjen e tij. Si një terren për arsyetimin moral rreth politikës, ligji ndërkombëtar ishte vërtet gjithmonë i papërsosur. Por ai na dha një gjuhë të përbashkët, një peizazh diskursiv në të cilin shtetet e kuptonin se u duhej të operonin. Pavarësisht se sa arbitrare apo të njëanshme mund të ishin rregullat e tij, ai ofronte një mekanizëm jetik për zgjidhjen e konflikteve dhe reduktimin e paparashikueshmërisë në një botë përndryshe tërësisht anarkike. Nevoja për të formuluar argumente përmes gramatikës normative të ligjit ndërkombëtar — madje edhe në rastin e argumenteve të pasinqerta — ia arrinte ta frenonte sadopak sjelljen e shteteve, qoftë edhe në margjina. Ligji ndërkombëtar ofronte pika referimi që e reduktonin paparashikueshmërinë, e bënin sjelljen e shteteve më të lexueshme dhe i kthenin krizat në fenomene më të kontrollueshme.
Vdekja e të drejtës ndërkombëtare nuk është thjesht një humbje morale; ajo është një katastrofë e mirëfilltë strukturore. Dhe ajo vjen pikërisht në momentin kur problemet e veprimit kolektiv me të cilat po përballemi sot, kanë një nevojë dëshpërimisht urgjente për pikërisht ato mekanizma bashkërendimi që sapo i humbëm.
Do të vijë dita që ndoshta edhe do të na marrë malli për hipokrizinë dhe gënjeshtrat e dikurshme, sepse një rikthim në botën hobsiane të “luftës së të gjithëve kundër të gjithëve”, nuk do të sjellë një rend global më të mirë apo më të ndershëm — por thjesht një botë shumë herë më brutale.
