Fundi i partive politike
Ato janë thellësisht të papërgatitura për sistemin e ri.
15 qershor 2026
Nga Anton Jäger, lektor i shkencave politike në Universitetin e Oksfordit dhe autor, së fundmi, i librit Hyperpolitics: Extreme Politicization Without Political Consequences (Hiperpolitika: Politizim i tejskajshëm pa pasoja politike).
“Epoka e demokracisë partiake ka marrë fund,” deklaroi shkencëtari politik irlandez Peter Mair në një libër të botuar pas vdekjes së tij, në vitin 2013. Ai e kishte kaluar të gjithë karrierën e tij akademike duke vëzhguar një organizëm specifik në jetën e njerëzve si kafshë politike — partinë, me udhëheqësit, anëtarët, funksionarët dhe votuesit e saj, e cila vepronte si në parlament ashtu edhe në rrugë. Për Mairin, i cili u nda nga jeta në vitin 2011, politika moderne ishte e vështirë të imagjinohej pa të; madje herë pas here ai pyeste veten nëse demokracia do të mund t’i mbijetonte vdekjes së saj. Megjithatë, drejt fundit të jetës së tij, ky verdikt u bë i pakundërshtueshëm.
Specia të cilës ai ia kishte kushtuar karrierën, kërcënohej nga zhdukja. Ekosistemi mund të vazhdonte të ekzistonte, por tashmë pa speciminen e tij dominues historik.
Deklarata e Mairit mbartte ende një ndjesi oguri në atë kohë. Efektet e krizës globale financiare sapo kishin filluar të përhapeshin anembanë Evropës; dhe marrja e pamëshirshme e kontrollit të Partisë Republikane nga Donald Trump ishte ende disa vite larg. Por në vitin 2026, paralajmërimi i tij duket gjithçka veçse i rëndomtë, teksa si Laburistët ashtu edhe Konservatorët në Britaninë e Madhe u fshinë nga harta në zgjedhjet e fundit të këshillave vendorë. Në sistemet politike amerikane dhe evropiane, është bërë thellësisht e qartë se politika demokratike nuk do të drejtohet më me parti në kuptimin tradicional të tyre.
Në të dyja anët e Atlantikut, partitë sigurisht që vazhdojnë të shfaqen si pjesëmarrëse në listat zgjedhore.
Zyrtarisht, peizazhi partiak më tepër është zgjeruar sesa tkurrur. Nëse partitë e mëdha të shekullit të 20-të ishin dinosaurë të rëndë e të ngadaltë, zhdukja e tyre duhet lexuar përballë ngritjes së krijesave të reja: sipërmarrjeve dixhitale, makinave politike me një njeri të vetëm, të ashtuquajturave lëvizje-parti — të cilat, megjithëse kishin një jetëgjatësi më të shkurtër, arrinin të ishin po aq aktive në biosferën e tyre përkatëse. Mirëpo, siç kishte vënë në dukje Mairi, krijesa të tilla të reja vështirë se meritojnë të mbajnë të njëjtin emër me format e vjetra me të cilat konkurronin.
Partitë nuk ishin thjesht ndërmarrje pop-up për politikanët që kërkonin të fitonin një palë zgjedhje. Përkundrazi, si organizata të bazuara në anëtarësi, ato ishin dizejnuar për jetëgjatësi, duke mbijetuar përtej një cikli të vetëm zgjedhor apo mediatik. Ato ishin po ashtu mjeti emblematik i epokës moderne për veprimin kolektiv, i cili nga njëra anë u lejonte elitave të kontrollonin masat, por nga ana tjetër u ofronte njëfarë përfaqësimi shtresave të margjinalizuara. Siç thekson shkencëtari politik Christopher Bickerton, përmes kësaj ato mund të krahasoheshin me trupat korporatistë të Regjimit të Vjetër (Ancien Régime) — entitete që shërbenin si urë lidhëse midis individëve dhe shtetit — sigurisht me kushtin që partitë ishin organizata vullnetare, ndryshe nga esnafet apo korporatat e dikurshme, të cilat e detyronin anëtarësimin nga djepi në varr.
Pikërisht për këtë arsye, në vitet 1930, marksisti italian Antonio Gramsci i krahasoi ato me “Princin e ri” (një referencë ndaj Makiavelit) — i vetmi aktor kolektiv që mund të pajtonte demokracinë dhe kompleksitetin e saj.
Partitë, për Gramshin, qëndronin në udhëkryqin e dy proceseve thelbësisht moderne: industrializimit dhe demokratizimit. Ky ishte pikërisht “revolucioni i dyfishtë” që vetë historiani britanik Eric Hobsbawm e quajti procesin motorik të modernitetit. Si agjentë të mirëfilltë, partitë i dhanë përmbajtje formës së betejës demokratike. Ato vepruan si përçues mes shoqërisë dhe shtetit, duke përkthyer dëshirat popullore në politika, por duke ofruar gjithashtu personel për elitat e duke i lejuar ato të bashkërendoheshin midis fraksioneve të ndryshme të klasës së lartë — e cila jo vetëm që donte të blinte konsensusin, por kërkonte edhe t’i zbuste dallimet e veta.
Kësisoj, në shekullin e 20-të, politika dhe partitë u bënë thuajse sinonime. Partitë ishin “vetë organizimi i demokracisë,” siç e shihte politikani italian Palmiro Togliatti, duke nënkuptuar se pa to, trupi politik nuk do të kishte shtyllë kurrizore. Më vonë, shkencëtarët politikë me mendësi ekonomike filluan t’i kornizojnë partitë si “shërbime publike”, ose “organe gjysmë-shtetërore thelbësore për funksionimin e demokracisë”.
Fakti që partitë dhe demokracia do të ktheheshin një ditë në sinonime, nuk ishte diçka e dhënë e teorisë politike të shekullit të 19-të. Modeli i ofruar nga demokracitë e lashta, për shembull, kishte shumë pak hapësirë për to si koncept. Në Athinë mund të kenë ekzistuar fraksione dhe aleanca të ndryshueshme, por grupime të dallueshme me struktura të mirëfillta anëtarësie ishin praktikisht inekzistente. Për shumë mendimtarë modernë, politika demokratike ishte fusha ekskluzive e shteteve të vogla me popullsi skllave, ku këta të fundit ishin të gatshëm të bënin punën e rëndë, ndërkohë që qytetarët e vërtetë angazhoheshin lirshëm në politikë si një veprimtari e kohës së lirë. Precedenti tjetër për politikën popullore ishte diktatura e një Jul Çezari apo Napoleon Bonaparti, të cilët kërkonin mandate plebishitare për sundimin e tyre. Që të dy këta i shpërfillnin partitë, duke i cilësuar si fraksione të rrezikshme.
Averzioni modern ndaj formës partiake mori kohë për t’u tejkaluar, madje edhe mes elitave që preferonin parlamentet mbi sundimin mbretëror. Përgjatë shekullit të 18-të, grupet e rregullta të votuesve në Dhomën e Komunëve në Britani filluan gradualisht të klasifikoheshin në kampe kundërshtare: Torit (Tories) përballë Uigëve (Whigs). Por ata mbetën thjesht klube apo grupime mbledhjesh dhe jo entitete organizative të qarta, e vetëm në shekullin e 19-të filluan të regjistroheshin si institucione zyrtare. Kryesisht, ato mbetën tubime joformale të elitave që koordinonin veprimet e tyre por pa detyrime detyruese.
Megjithatë, kishte një përjashtim të konsoliduar nga ky rregull: Shtetet e Bashkuara. Që në vitet 1830, Alexis de Tocqueville vuri re se stabiliteti i demokracisë amerikane vinte bashkë me parakushte tejet specifike. Një prej tyre ishte forca e elitave partiake, të gatshme për të mobilizuar elektoratin përmes një makinerie thellësisht politike. “Zotësia e aktorëve në botën politike,” vërente ai te Demokracia në Amerikë, qëndron “në artin e krijimit të partive”; dhe një “aspirant politik në Shtetet e Bashkuara” kishte nevojë thelbësore për një parti “për të siguruar popullaritetin e tij; po aq sa i nevojitej dikur vula miratuese e një mbreti.” Evropianët do të vinin drejt demokracisë përmes rrugës së tyre të veçantë, këmbëngulte Tocqueville. Ishte thjesht e pamundur të rikrijoheshin kushtet amerikane në tokën kontinentale. Por ajo çka ishte e qartë, qe fakti se partitë duhej të merrnin përsipër një lloj funksioni stabilizues edhe në demokracitë evropiane.
Në qendrën e djathtë, Tocqueville mbeti për një kohë të gjatë mbrojtësi i vetmuar i këtij këndvështrimi. Ndërkohë, ideja se demokracitë moderne kishin nevojë për parti që të realizonin premtimin e tyre, gjeti shumë më tepër vend në të majtë. Në vitin 1848, Karl Marksi dhe Friedrich Engelsi e emërtuan broshurën e tyre Manifesti i Partisë Komuniste. Për të dy këta radikalë, lëvizja punëtore do të mbetej e bllokuar në protesta boshe apo në përplasje konspirative nëse i mungonte organi drejtues i Partisë. Ishte ky organ ai që do t’i jepte drejtim dhe trup rasteve të fuqishme, por të paartikuluara të luftës klasore. Vetëm një superstrukturë e qartë mund ta kthente rebelimin në revolucion.
Nga vitet 1850 e në vijim, pas zënkash të gjata të brendshme, thirrja e tyre u dëgjua. Partitë punëtore filluan të formoheshin anembanë bërthamës industriale të Evropës. Për socialistët, partia u bë vektori i domosdoshëm i ndryshimit shoqëror. Konservatorëve iu desh pak më shumë kohë për të kuptuar se e njëjta logjikë vlente edhe për ata që kërkonin ta ndalnin transformimin shoqëror në vend që ta përshpejtonin atë.
Deri në vitet 1870, elitat konservatore e përqafuan vërejtjen e Tokvilit se ardhja e demokracisë ishte e pashmangshme, por ajo nuk ishte detyrimisht jakobine në thelb. Përkundrazi, masat duheshin bërë besnike ndaj shteteve dhe hierarkive të tyre përmes partive, të cilat do t’u ofronin udhëzim ideologjik dhe përfitime sociale.
Nëse e drejta universale e votës ishte një siguri e pashmangshme, atëherë kishte pak garanci që do të parandalonin rrafshimin social; e vetmja zgjidhje mbetej ndërtimi i një strukture partiake që mund t’i bënte ballë kërcënimit ndaj pronës private, i cili do të shtohej me zgjerimin e të drejtës së votës.
Në intervale të përsëritura gjatë periudhës së ndërmjet dy luftërave, partitë u kthyen në objekte zemërimi dhe talljeje. Për shumë kritikë, ato tregonin një rrëshqitje oligarkike larg qeverisjes popullore. Për figurat si të së djathtës ashtu edhe të së majtës, ato përfaqësonin një kastë të korruptuar burokratësh të shkëputur plotësisht nga preferencat e popullit. E megjithatë, për bashkëkohësit, ishte njëherazi pothuajse e pamundur të imagjinohej një kritikë e kësaj “partokracie” që të refuzonte vetë formën partiake — gjë kjo e dukshme në morinë e lëvizjeve të ekstremit të djathtë, të cilat vepronin vetë pikërisht mbi modelin e partive.
E majta dhe qendra i panë partitë si agjente të dyfishta, sa të ndryshimit revolucionar ashtu edhe të stabilizimit potencial. Në vendet e ulëta të Evropës Veriore (Holandë dhe Belgjikë), një sistem i njohur si “pilarizim” (pillarization/ndarje e shoqërisë në shtylla paralele ideologjike) i shenjtëroi partitë si ndërmjetësueset kryesore mes qytetarëve dhe shteteve, duke u deleguar atyre edhe detyra thelbësore si sigurimi i mirëqenies sociale. Në Belgjikën e viteve 1960, kritikët mund të flisnin fare hapur për të ashtuquajturin CVP-staat — një shtet ku Partia Social-Kristiane monopolizonte të gjithë fushën politike.
Sot megjithatë, në sondazhet më të fundit, pasardhësja e CVP-së po sillet në rreth 10 për qind. Ndërsa tre partitë e mbetura të këtyre “shtyllave” historike — ajo liberale, ajo socialiste dhe ajo e krishterë — e kanë humbur tashmë me kohë shumicën e tyre të përbashkët.
Shpjegimet për këtë “epokë zhdukjeje” kërkojnë një thjerrëz të dyfishtë analizimi — sa pasive aq edhe aktive, sa afatgjatë aq edhe afatshkurtër. Në anën pasive, u bë mbizotëruese një kulturë politike në të cilën institucionet kolektive shiheshin si struktura që po ndërhynin në mënyrë të pajustifikueshme në jetën private të qytetarëve.
Megjithatë, akoma më e rëndësishme ishte kriza ekonomike e viteve 1970, ku shteti dukej thellësisht i paaftë për të garantuar rikthimin në normalitetin kapitalist. U krijua bindja se problemi qëndronte te kontrolli i shtetit nga qytetarët përmes partive të tyre — te këmbëngulja e tyre për “interesa të veçanta” të caktuara — një kontroll ky që e bënte të pamundur rikthimin e rritjes ekonomike dhe stabilitetin e çmimeve.
Përmes një ofensive të bashkërenduar klasore dhe fuqizimit të organizmave të pazgjedhur si bankat qendrore, u rikthyen parakushtet për akumulimin e kapitalit, por kjo u bë tërësisht në kurriz të pretendimeve të partive se kishin efektshmëri politike. Pati vërtet një vonesë mes këtyre goditjeve të rënda dhe vdekjes de facto të partive në fjalë; ndonëse të boshatisura nga brenda, këto entitete vazhdonin të shfaqeshin në listat zgjedhore dhe në parlamente. Por legjitimiteti i tyre — dhe bashkë me të, edhe vetë jeta e tyre e brendshme — ishte tkurrur në mënyrë të pakthyeshme.
U desh mjaft kohë që efektet e kësaj “shembjeje të kontrolluar” të bëheshin me të vërtetë të dukshme. Pas vitit 2008, kalbëzimi u zbulua tërësisht dhe termi “Pasokifikim” (një referencë ndaj vetëshkatërrimit të shpejtë të partive socialdemokrate për shkak të përfshirjes së tyre me masat e rrepta të kursimit) u kthye në një zhargon të zakonshëm. Si përgjigje ndaj kësaj, parti të reja u formuan si në të majtë ashtu edhe në të djathtë, por ishte sërish thellësisht e vështirë që këto variante populiste të krahasoheshin me ish-kundërshtarët e tyre masivë historikë.
Ato nuk kishin asnjë strukturë të qartë organizative, dukeshin se mbanin vetëm mandate të mjegullta dhe ishte aq e lehtë të hyje në to sa edhe të dilje. Deri në fund të viteve 2010, shumë figura populiste të së majtës u mbajtën jashtë pushtetit ose kishin kolapsuar plotësisht si konkurrentë politikë.
Prandaj, të dy llojet e faktorëve — shtytësit (push) dhe tërheqësit (pull) — e meritojnë të diskutohen këtu. Nga njëra anë, epoka e re dixhitale e ka bërë shumë herë më të vështirë të kërkosh nga anëtarët atë lloj angazhimi politik të domosdoshëm për partitë: i durueshëm, banal, herë-herë hierarkik, që merr me vete mbrëmje të tëra.
Transformimi i ri strukturor i sferës sonë publike, siç e emërtoi filozofi gjerman Jürgen Habermas, ka prodhuar një popullatë sa aktive aq edhe tejet të paqëndrueshme (fickle); ndërkohë që nga ana tjetër, shumë parti sot preferojnë të qeverisin duke bërë tërësisht pa një anëtarësi masive (siç e ka ilustruar në mënyrë spektakolare Partia Laburiste e Keir Starmer-it). Kjo tregon një nxjerrje proaktive nga loja të anëtarëve prej vetë partive, më shumë sesa një tërheqje pasive të tyre.
Po si do të dukej atëherë një sistem politik pa parti? Në shekullin e 19-të, theksohej se një demokraci pa parti do të përfundonte pashmangshmërisht në sundimin e njerëzve të fortë që do të shkelnin mbi vijat e fraksioneve.
Shembuj të një sistemi të tillë ka me bollëk sot në Evropë. Në vitet 1990, sistemi partiak i Italisë përjetoi një kolaps të rrufeshëm nga i cili nuk e mori veten kurrë. Këtë boshllëk e mbushi shpejt “telepopulizmi” i konsumuar pasivisht i Silvio Berlusconit, i cili e zëvendësoi tërësisht përfshirjen e organizuar masive në politikë, aq tipike për rendin e pasluftës në Itali. Siç u shpreh një historian rreth kolapsit të Partisë Komuniste të Italisë: “Efekti i shkatërrimit të partive masive ishte në shumë drejtime sikur ‘të hidhje beben bashkë me ujin e banjës’.” Më vonë, nga qendra, Emmanuel Macron-i do të realizonte një sukses çuditërisht të ngjashëm në Francë, duke ndërtuar një politikë one-man (me një njeri të vetëm) mbi grumbujt në flakë të sistemit të vjetër partiak francez.
Nga vitet 2010 e mbrapa, filluan të shfaqeshin krijesa të reja: parti dixhitale pa një vijë ndarëse të qartë mes anëtarëve dhe jo-anëtarëve; me instrumente dixhitale konsultimi që dukeshin veçse mjegulltaz për ata jashtë tyre; dhe me një varësi ekstreme ndaj liderëve, të cilët ishin shumë më jetikë për të fituar zgjedhjet sesa vetë platformat partiake që po këta liderë supozohej t’i zbatonin. Këto institucione mund të regjistrohen vërtet si parti në zgjedhje dhe mund të kenë një lloj pamjeje të jashtme funksionimi të brendshëm. Por ngjashmëria me paraardhësit e tyre është thuajse zero.
Megjithatë, njoftimet për vdekjen e partive tingëllojnë ende disi të parakohshme. Ato me shumë gjasë do të vazhdojnë të veprojnë në një gjendje zombifikimi — duke populluar ende zyrat e shtetit, duke shërbyer si shkallë për karrieristët, duke siguruar punë në PR për konsulentët, si dhe duke ofruar kanale të herëpashershme për qytetarët që të shprehin ankesat për të cilat nuk do të gjenin një audiencë të besueshme online. Por si njësi kompakte e koherente, ato duken thellësisht anakronike. Në fund të fundit, ti nuk mund ta klonosh dot një dinosaur.
