Pyetje thelbësore nga Gracelin Baskaran CSIS
Para vizitës së afërt të Presidentit Donald Trump në Korenë e Jugut që do të bëhet më vonë gjatë këtij muaj – ku pritet të takohet me Presidentin kinez Xi Jinping për herë të parë që nga viti 2019 – Kina njoftoi se ka zgjeruar kufizimet e saj mbi eksportet e metaleve të rralla dhe magneteve të përhershme. Njoftimi Nr. 61 i vitit 2025 nga Ministria Kineze e Tregtisë zbaton kontrollet më të rrepta të eksporteve të metaleve të rralla dhe magneteve të përhershme deri më sot. Ky veprim jo vetëm që forcon ndikimin e Pekinit në bisedimet e ardhshme, por edhe minon përpjekjet e SHBA-së për të forcuar bazën e saj industriale.
Pyetja 1: Çfarë ka të re lidhur me kufizimet e sotme për eksportin e metaleve të rralla dhe magneteve të përhershme?
Përgjigjja 1: Kontrollet e reja të eksportit shënojnë herën e parë që Kina ka aplikuar rregullin e produktit të drejtpërdrejtë të huaj (FDPR) – një mekanizëm i futur në vitin 1959 dhe i përdorur prej kohësh nga Uashingtoni për të kufizuar eksportet e gjysmëpërçuesve drejt Kinës. FDPR-ja i mundëson Shteteve të Bashkuara të rregullojnë shitjen e produkteve të prodhuara jashtë vendit, nëse ato përfshijnë teknologji, softuer ose pajisje amerikane, edhe kur prodhohen nga kompani jo-amerikane jashtë Amerikës. Në thelb, nëse teknologjia amerikane shfaqet kudo në zinxhirin e furnizimit, Uashingtoni mund të ushtrojë juridiksion.
Sipas masave të njoftuara sot, firmat e huaja do të detyrohen tani të marrin miratimin e qeverisë kineze për të eksportuar magnetë që përmbajnë edhe sasi minimale të materialeve të rralla me origjinë kineze – ose që janë prodhuar duke përdorur teknologjitë kineze të minierave, përpunimit ose prodhimit të magneteve. Kuadri i ri i licencimit do të zbatohet për magnetet e metaleve të rralla të prodhuara jashtë vendit dhe materiale të zgjedhura gjysmëpërçuese që përmbajnë të paktën 0.1 për qind elemente të rënda të metaleve të rralla me burim nga Kina.
Duke pasur parasysh dominancën e Kinës në këtë sektor – e cila përbën rreth 70 për qind të nxjerrjes së metaleve të rralla, 90 për qind të ndarjes dhe përpunimit, dhe 93 për qind të prodhimit të magneteve – këto zhvillime do të kenë implikime të mëdha për sigurinë kombëtare.
Pyetja 2: Çfarë nënkuptojnë kufizimet e reja për industritë e mbrojtjes dhe gjysmëpërçuesve?
Përgjigjja 2: Metalet e rralla janë thelbësore për teknologji të ndryshme mbrojtëse, duke përfshirë avionët luftarakë F-35, nëndetëset e klasave Virginia dhe Columbia, raketat Tomahawk, sistemet radar, dronët Predator (automjete ajrore pa pilot) dhe serinë e bombave të mençura të tipit Joint Direct Attack Munition. Shtetet e Bashkuara tashmë po luftojnë për të mbajtur ritmin në prodhimin e këtyre sistemeve. Ndërkohë, Kina po zgjeron me shpejtësi kapacitetin e saj të prodhimit të municioneve dhe po blen platforma dhe pajisje armësh të avancuara me një ritëm që vlerësohet të jetë pesë deri në gjashtë herë më i shpejtë se ai i Shteteve të Bashkuara.
Kufizimet e sapo njoftuara përfaqësojnë masat më konsekuente të Kinës deri më sot që synojnë sektorin e mbrojtjes. Sipas rregullave të reja, duke filluar nga 1 dhjetori 2025, kompanive me çdo lloj lidhjeje me ushtritë e huaja – përfshirë ato të Shteteve të Bashkuara – kryesisht do t’u refuzohen licencat e eksportit. Ministria e Tregtisë theksoi gjithashtu se çdo kërkesë për përdorimin e metaleve të rralla për qëllime ushtarake do të refuzohej automatikisht. Në thelb, politika synon të parandalojë kontributet direkte ose indirekte të metaleve të rralla me origjinë kineze ose teknologjive të lidhura me to në zinxhirët e furnizimit të mbrojtjes së huaj.
Edhe para këtyre masave të fundit, baza industriale e mbrojtjes e SHBA-së përballej me sfida të rëndësishme dhe kishte kapacitet të kufizuar prodhimi, si dhe aftësi të kufizuara për t’u zgjeruar shpejt për të përmbushur nevojat në rritje të teknologjisë së mbrojtjes. Kufizimet e reja vetëm sa do t’i thellojnë këto dobësi, duke zgjeruar më tej hendekun e kapaciteteve dhe duke i mundësuar Kinës të përshpejtojë zgjerimin e fuqisë së saj ushtarake me një ritëm më të shpejtë se Shtetet e Bashkuara, në një kohë kur tensionet po rriten në rajonin Indo-Paqësor.
Për më tepër, aplikimet për licencë eksporti për materiale të metaleve të rralla të përdorura në teknologji shumë të avancuara, përfshirë gjysmëpërçuesit nën 14 nanometra, çipat e memories të gjeneratës së ardhshme dhe pajisjet e prodhimit ose testimit të gjysmëpërçuesve, tani do t’i nënshtrohen shqyrtimit rast pas rasti nga autoritetet kineze. Kompanitë ka të ngjarë të duhet të sigurojnë dokumentacion të detajuar mbi përdoruesit fundorë, specifikimet teknike dhe aplikacionet e synuara përpara se të autorizohet çdo eksport. Procesi i shqyrtimit individual u jep autoriteteve kineze diskrecion të rëndësishëm për të vonuar, refuzuar ose kushtëzuar eksportet, duke futur efektivisht një shtresë të re kontrolli strategjik mbi furnizimin global të lëndëve të para të metaleve të rralla, thelbësore për informatikën e avancuar dhe teknologjitë e mbrojtjes.
Pyetja 3: Si po e forcon Kina kontrollin mbi rrjedhën e aftësive dhe teknologjive të saj?
Përgjigjja 3: Sipas masave të reja, shtetasit kinezë ndalohen të angazhohen ose të ofrojnë mbështetje për projekte jashtë vendit që përfshijnë eksplorimin, nxjerrjen, përpunimin e metaleve të rralla ose prodhimin e magneteve, përveç nëse marrin fillimisht autorizim të qartë nga autoritetet kineze. Duke forcuar kontrollin mbi lëvizjen e ekspertizës, Kina synon të parandalojë rrjedhjen e teknologjive dhe njohurive pronësore që e kanë bërë atë lider global në nxjerrjen e metaleve të rralla dhe prodhimin e magneteve. Këto kufizime bazohen në ndalimin e eksportit të teknologjisë së përpunimit të metaleve të rralla në dhjetor 2023.
Pyetja 4: Pse kufizimet e reja të eksportit ka të ngjarë të jenë një taktikë negocimi?
Përgjigjja 4: Në njoftimin e saj, Ministria e Tregtisë deklaroi se Kina mbetet e hapur për të forcuar komunikimin dhe bashkëpunimin me vende të tjera përmes dialogjeve të kontrollit të eksportit, si ato shumëpalëshe, ashtu edhe ato dypalëshe. Ministria theksoi se një dialog i tillë synon të promovojë tregtinë në përputhje me rregullat, duke mbrojtur njëkohësisht sigurinë dhe stabilitetin e zinxhirëve industrialë dhe të furnizimit global.
Pyetja 5: Si bazohen këto kufizime në kontrollet e mëparshme të Kinës për eksportin e metaleve të rralla?
Përgjigjja 5: Masat e reja shënojnë një përshkallëzim të theksuar në strategjinë afatgjatë të Pekinit për të shfrytëzuar dominancën e tij në metalet e rralla si armë. Kina njoftoi një ndalim të teknologjive të nxjerrjes dhe ndarjes së metaleve të rralla më 21 dhjetor 2023. Më 4 prill 2025, Ministria e Tregtisë prezantoi kufizime eksporti për shtatë elemente të metaleve të rralla në shenjë hakmarrjeje për tarifat e reja të Presidentit Trump ndaj mallrave kineze.
Diplomacia e mëpasshme ofroi vetëm një qetësi të përkohshme. Gjatë bisedimeve të 11 majit në Zvicër, zyrtarët amerikanë dhe kinezë ranë dakord për një armëpushim tarifash 90-ditor, i cili përfshinte heqjen e kompanive amerikane nga lista e zezë tregtare e Kinës dhe rikthimin e aksesit të tyre në furnizimet e metaleve të rralla. Megjithatë, stabiliteti doli të ishte jetëshkurtër: prodhuesit amerikanë shpejt filluan të mbyllnin prodhimin mes mungesave të vazhdueshme, pasi Kina vonoi lëshimin e licencave të eksportit pavarësisht se nuk e braktisi zyrtarisht marrëveshjen. Tensionet u ndezën sërish kur Presidenti Trump akuzoi Pekinin për tërheqje nga angazhimet e tij. Në fund, më 11 qershor 2025, pas dy ditësh negociatash në Londër ku mori pjesë Sekretari i Thesarit i SHBA-së, Scott Bessent, të dy palët arritën një kuadër të ri tregtar – por ky episod nënvizoi se si politika e Kinës për metalet e rralla është zhvilluar në një instrument të fuqishëm ndikimi ekonomik dhe gjeopolitik.
Pyetja 6: Çfarë po bën Shtetet e Bashkuara për të ndërtuar kapacitetet e saj për metalet e rralla dhe magnetet e përhershme, në mënyrë që të zvogëlojë ndikimin e Kinës?
Përgjigjja 6: Noveon Magnetics është aktualisht i vetmi prodhues i magneteve të metaleve të rralla në Shtetet e Bashkuara. Këtë javë, Noveon Magnetics dhe Lynas Rare Earths njoftuan një memorandum mirëkuptimi për të krijuar një partneritet strategjik të fokusuar në ndërtimin e një zinxhiri furnizimi vendas, të shkallëzueshëm për magnetet e përhershme të metaleve të rralla në Shtetet e Bashkuara.
Në korrik 2025, si pjesë e një marrëveshjeje historike, Departamenti i Mbrojtjes (kohët e fundit i riemërtuar Departamenti i Luftës) investoi 400 milionë dollarë në kapitalin e MP Materials, duke e bërë qeverinë e SHBA-së aksionarin më të madh të kompanisë. Marrëveshja përfshin gjithashtu një angazhim për një çmim minimal prej 110 dollarësh për kilogram për 10 vjet për produktet NdPr (neodim-prazeodim) të MP Materials, i cili është hartuar për të mbrojtur qëndrueshmërinë komerciale të kompanisë mes çmimeve të ulëta që rrjedhin nga mbiprodhimi kinez. Për më tepër, Zyra e Kapitalit Strategjik (OSC) e Departamentit të Luftës ka dhënë një hua prej 150 milionë dollarësh për të zgjeruar objektin e MP Materials në Mountain Pass, Kaliforni, duke shtuar kapacitete ndarjeje të metaleve të rënda të rralla për të forcuar kapacitetin vendas të përpunimit. MP Materials ka njoftuar gjithashtu plane për të ndërtuar objektin e saj të dytë të prodhimit të magneteve në SHBA, të njohur si “Objekti 10X.” Departamenti i Luftës ka lidhur një marrëveshje blerjeje 10-vjeçare për 100 për qind të prodhimit të magneteve të këtij objekti. Do të duhet kohë për të rritur këto kapacitete. Deri atëherë, Kina ruan një sasi të konsiderueshme ndikimi mbi zinxhirët e furnizimit thelbësorë për sigurinë kombëtare dhe ekonomike.
Gracelin Baskaran është drejtore e Programit të Sigurisë së Mineraleve Kritike në Qendrën për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare në Uashington, D.C.
