Zyrtarët e Bashkimit Evropian i dhanë dritën e gjelbër të mërkurën Bullgarisë për t’u bërë anëtari i 21-të i bashkimit të monedhës euro, një projekt kyç i BE-së që synon thellimin e lidhjeve midis vendeve anëtare.
Vendi ballkanik me 6.4 milionë banorë pritet të kalojë nga monedha e tij kombëtare, leva, në euro më 1 janar. Këtu janë faktet themelore rreth bashkimit monetar, i quajtur gjithashtu Eurozona, dhe si bashkohen vendet me të.
Çfarë është euro? Euro është një monedhë dhe sistem monetar i përbashkët i lançuar në vitin 1999, kur 11 vende anëtare të BE-së fiksuan në mënyrë të pakthyeshme monedhat e tyre me euron si monedhë kontabiliteti, dhe më pas zëvendësuan kartëmonedhat dhe monedhat kombëtare në vitin 2002. BE-ja themeloi Bankën Qendrore Evropiane për të menaxhuar politikën monetare dhe për të vendosur normat e interesit për vendet anëtare, e ngjashme me rolin e Rezervës Federale të SHBA-së në SHBA.
Si bashkohen vendet me euron? Vendet duhet të plotësojnë katër kritere: inflacion i ulët, mbajtja nën kontroll e deficiteve dhe borxhit, norma të ulëta interesi afatgjatë dhe një kurs këmbimi i qëndrueshëm midis monedhës së tyre dhe euros. Vendet duhet të kalojnë një “dhomë pritjeje” dyvjeçare, gjatë së cilës monedha e tyre nuk luhatet në mënyrë të tepërt kundrejt euros. Procesi ka për qëllim të demonstrojë se ekonomitë e tyre po konvergojnë në mënyrë të qëndrueshme me atë të Eurozonës. Pasi Komisioni Evropian përcakton se kërkesat janë plotësuar, qeveritë anëtare të BE-së vendosin me atë që quhet një votë me shumicë të cilësuar. Miratimi kërkon një minimum prej 55% të vendeve anëtare që përfaqësojnë të paktën 65% të popullsisë së BE-së. Pas anëtarësimit, vendet përballen me rregulla që kufizojnë borxhin dhe deficitet. Këto rregulla synojnë të parandalojnë vendet të shfaqin deficite të mëdha që mund të minojnë euron.
Cila është situata e Bullgarisë? Komisioni Evropian vendosi të mërkurën se Bullgaria ka përmbushur kërkesat, e mbështetur nga një opinion i BQE-së. Çështja tani shkon në votim në një takim të ministrave të financave të BE-së të planifikuar për 8 korrik. Zyrtarët e BE-së thonë se vota është një çështje e kryer. Bullgaria është e pazakontë pasi e lidhi monedhën e saj, levin, me euron që në fillim të bashkimit monetar në vitin 1999, edhe para se të bashkohej me Bashkimin Evropian në vitin 2007. Bullgaria gjithashtu ka nivele shumë të ulëta të borxhit, vetëm 24.1% të prodhimit ekonomik vjetor. Kjo është shumë më poshtë nivelit prej 60% të vendosur në kriteret ekonomike për anëtarësimin në Eurozonë. Hapi i fundit ishte ulja e inflacionit nën pragun prej 2.8%, ose jo më shumë se 1.5% më i lartë se mesatarja e tre anëtarëve më të ulët të Eurozonës. Kishte shqetësime rreth nivelit të korrupsionit dhe pastrimit të parave në vendin më të varfër të BE-së. Megjithatë, komisioni dhe BQE-ja zbuluan se Bullgaria ka bërë progres në këto fusha.
Çfarë mendojnë njerëzit në Bullgari për euron? Sondazhi më i fundit Eurobarometer i kryer nga BE-ja tregoi se 50% e bullgarëve ishin kundër dhe 43% pro. Arsyet përfshijnë frikën nga inflacioni, mosbesimin ndaj institucioneve zyrtare në një vend që ka pasur shtatë qeveri në katër vjet, dhe dezinformata të përhapura në mediat sociale. Çështja është marrë përsipër nga politikanët pro-rusë nacionalistë që argumentojnë për ruajtjen e monedhës kombëtare. Presidenti Rumen Radev nxiti forcat anti-euro me një propozim për një referendum, i cili u refuzua nga parlamenti. Dezinformatat përfshinin pretendime të rreme se euro do t’u lejonte zyrtarëve të BE-së të konfiskonin llogaritë bankare të fjetura ose të përdornin një euro dixhitale për të kontrolluar njerëzit. Më 1 janar, vetëm euro do të lëshohen nga bankomatët, megjithëse të dyja monedhat do të qarkullojnë në para për një muaj. Pas kësaj, kartëmonedhat e levës mund të shkëmbehen në banka për 12 muaj dhe për një kohë të pakufizuar në bankën kombëtare bullgare.
Cilat janë avantazhet e anëtarësimit në euro? Në teori, euro sjell norma më të ulëta interesi për bizneset dhe konsumatorët dhe lehtëson tregtinë ndërkufitare brenda Eurozonës. Kompanitë nuk kanë më nevojë të angazhohen në transaksione këmbimi valutor ose të shqetësohen se ndryshimet e kursit të këmbimit do të dëmtojnë fitimet ose zotërimet e tyre. Udhëtarët nuk duhet të paguajnë më komisione në një pikë këmbimi ose në faturën e tyre të kartës së kreditit kur janë me pushime ose në një udhëtim pune në një vend tjetër të BE-së. Vendet anëtare marrin një vend në këshillin e BQE-së për vendosjen e normave dhe kështu kanë një zë në politikën monetare të gjithë Eurozonës.
A ka disavantazhe apo rreziqe? Vendet që bashkohen humbasin njëfarë autoriteti mbi ekonominë e tyre. Ato heqin dorë nga aftësia për të vendosur normat e tyre të interesit dhe përballen me kufizime në shpenzimet qeveritare dhe deficitet, megjithëse këto rregulla kanë rezultuar fleksibël në praktikë. Dhe ato nuk mund të fitojnë më konkurrencë në raport me vendet e tjera duke lejuar që kursi i këmbimit të monedhës së tyre të zhvlerësohet. Mbeten kujtime të hidhura nga kriza e borxhit dhe ekonomike që tronditi Eurozonën në 2010-2015. Pasi Greqia pranoi se deficiti dhe borxhet e saj ishin shumë më të mëdha se sa ishte raportuar më parë, ajo përfundoi duke mos shlyer borxhet e saj dhe trazirat e tregut u përhapën në vendet e tjera të Eurozonës. Greqia, Portugalia, Irlanda, Spanja dhe Qiproja u shpëtuan me hua nga qeveritë e tjera të Eurozonës, në këmbim të masave të rrepta shtrënguese që ndikuan shumë njerëz të thjeshtë, përfshirë punonjësit e qeverisë dhe pensionistët.
A është forcuar euro që atëherë? Presidenti i BQE-së, Mario Draghi, vlerësohet me shuarjen e krizës së Eurozonës në vitin 2012 duke thënë se banka qendrore do të bënte “çfarëdo që duhet” për të shpëtuar euron. BQE-ja më pas tha se mund të ndërhynte në tregjet e obligacioneve për të mbështetur vendet e goditura nga trazirat, një garanci që qetësoi tregjet edhe pse nuk u përdor kurrë. Më vonë u shtuan masa të tjera mbështetëse, duke përfshirë një fond shpëtimi të Eurozonës dhe zhvendosjen e mbikëqyrjes bankare nga mbikëqyrësit kombëtarë, ndonjëherë të lirshëm, te BQE-ja.
Pse jo të gjithë 27 anëtarët e BE-së kanë euro? Vendet bien dakord të marrin euron si pjesë e anëtarësimit në BE, por jo të gjitha kanë bërë përpjekje për të përmbushur kërkesat ekonomike. Nuk ka një dritare kohore për t’u bashkuar. Danimarkës iu dha një opsion për të mos u bashkuar, ndërsa Suedia e refuzoi euron në një referendum të vitit 2003 megjithëse nuk kishte një opsion të tillë dhe nuk ka një datë të caktuar për t’u bashkuar. Anëtarë të tjerë jo-anëtarë janë Çekia, Hungaria, Polonia dhe Rumania. Zyrtarët në Poloni, anëtarja më e madhe jo-anëtare e eurosë, kanë treguar pak interes për t’u bashkuar, megjithëse pranojnë detyrimin për t’u bashkuar dikur. Fituesi i zgjedhjeve presidenciale të së dielës, Karol Nawrocki, bëri fushatë për ruajtjen e monedhës zloty. Ekonomia e vendit është rritur fuqishëm pa anëtarësimin në euro, duke u dyfishuar në madhësi gjatë dy dekadave të fundit, pasi standardi i jetesës së saj është afruar pothuajse me Evropën Perëndimore që nga dalja nga sundimi komunist në vitin 1989.
