Hartëzimi i ndërtimit intelektual | Kapitulli i dytë: Ngrehina Intelektuale dhe Nivelet e Saj

Autor: Fathi Hasan Malkawi, shkurtuar nga Banan F. Malkaw

KAPITULLI I DYTË

Ngrehina Intelektuale dhe Nivelet e Saj

Ngrehina intelektuale është një ‘proces’ që ndodh në përputhje me një konceptualizim të caktuar, përshkon faza të njëpasnjëshme dhe mbërrin në nivele të shumanshme. Variacioni në nivelin e ngrehinës intelektuale nuk kufizohet vetëm te individët, por mund t’i mvishet edhe një grupi, shoqërie apo Umetit. Ky variacion manifestohet midis shkallëve të pasurisë intelektuale dhe falimentimit intelektual. Ai gjithashtu nuk lidhet vetëm me nivelin e ngrehinës intelektuale, por mund t’i referohet edhe shkallës së interesit për botën e ideve, në kontrast me interesin për botën e sendeve apo botën e njerëzve.

Ngrehina Intelektuale: Një Ndërtim në Mendim
Ngrehina intelektuale është një titull i përbërë nga dy fjalë: ndërtim dhe mendim; që të dyja janë fjalë kyçe në veprimtarinë njerëzore, secila prej të cilave është emër foljor i veprimit “bëj”, dhe secila u referohet si veprimit, ashtu edhe rezultatit të atij veprimi. Angazhimi në mendim është një nga sipërmarrjet më fisnike. Mendimi nuk shfaqet te individi si një korpus i plotë, as nuk përftohet nga ata që e ofrojnë atë si një shumë totale, por përkundrazi, ai ndërtohet nga individi, tullë pas tulle.

Koncepti i ndërtimit shoqërohet me planifikimin, projektimin dhe organizimin, përkundrejt grumbullimit dhe stivosjes kuturu. Koncepti i mendimit shoqërohet me një dije që është e qëndrueshme, një kulturë që është gjithëpërfshirëse dhe një vetëdije që është e udhëzuar mirë, përkundrejt imitimit pa dije të sigurt, varësisë pa udhëzim dhe fanatizmit të verbër pa mprehtësi. Veprimet e atyre që u mungon mendimi janë skllave të tekeve, qofshin ato teket e tyre apo të të tjerëve.

Ngrehina intelektuale është ndërtimi i qenies njerëzore, i karakterizuar nga lëvizja, zhvillimi, ndryshimi dhe rritja brenda qenies njerëzore, ku personaliteti i individit formësohet si rezultat i ndërtimit të tij intelektual dhe psikologjik. Dhe ndërsa ngrehina intelektuale lidhet me aspektet e besimeve dhe bindjeve racionale — me atë që ato mbartin si fakte, koncepte, parime dhe teori — ngrehina psikologjike, nga ana tjetër, ka të bëjë kryesisht me aspektet emocionale dhe reaktive, ku vullneti, motivimet dhe ndjenjat qeverisin sjelljen praktike të qenies njerëzore. Sikurse qeniet njerëzore kanë nevojë për edukim dhe zhvillim në aspektin intelektual-racional, ata kanë nevojë për edukim dhe zhvillim edhe në aspektin psikologjik-emocional, dhe secili prej këtyre dy aspekteve ka lëndët dhe teknikat e veta në edukim dhe zhvillim.

Mendimi është produkt i procesit të të menduarit, dhe procesi i të menduarit është një aktivitet mendor i brendshëm që individi e kryen vetëdijshëm ose pavetëdijshëm. Ky proces përfshin kalimin e mendimeve, paramendimeve dhe perceptimeve shqisore apo reaktive që paraprijnë ose shoqërojnë sjelljen apo konduktën e dukshme të individit. Kësisoj, mendimi është një përpjekje njerëzore që mund të jetë ose e saktë ose e gabuar, dhe prandaj nuk karakterizohet nga pagabueshmëria apo shenjtëria. Shkalla në të cilën ky mendim bazohet në shpalljen e vërtetë dhe në arsyen e shëndoshë, dhe është në pajtim me faktet dhe natyrën, përcakton afërsinë e tij me saktësinë dhe largësinë nga gabimi.

Fazat dhe Nivelet e Ngrehinës Intelektuale
Psikologu islam Malik Badri hulumton thellësisht çështjen e meditimit nga një perspektivë islame. Gjatë ekzaminimit të gjendjes së besimtarëve në marrëdhënien e tyre me Zotin, ai konkludon se të menduarit njerëzor kalon nëpër katër faza. Të gjithë njerëzit, besimtarë dhe jobesimtarë, ndajnë të përbashkët fazën e parë dhe të dytë, ndërsa besimtarët kalojnë në fazën e tretë, dhe disa prej tyre avancojnë në fazën e katërt. Badri nuk u jep emra të veçantë tre fazave të para, me përjashtim të fazës së katërt, të cilën ai e quan faza e ‘njohjes shpirtërore’ (shuhūd).

Tabela vijuese përshkruan katër fazat e meditimit që përshkruan Badri:

Në diskutimin e tij mbi ndërtimin qytetërues, Malik Bennabi bën dallimin midis ndërtimit dhe grumbullimit. Ai konsideron se qytetërimi mysliman mbeti ‘jashtë historisë’ për një periudhë të gjatë derisa u zgjua në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe fillim të shekullit të njëzetë me thirrjet reformiste që nxisnin rilindjen qytetëruese. Megjithatë, përpjekje të tilla u mjaftuan me importimin e thjeshtë të produkteve të qytetërimit nga të tjerët. Qytetërimi përbëhet nga produkte materiale që kanë thelbin, mendimin, mjetet dhe sistemet e tyre, të cilat nuk mund të shiten apo të merren hua, sepse ato përfaqësojnë karakteristikat e qenësishme të shoqërisë që i ndërton ato. Një shoqëri që importon produktet së bashku me mendimin dhe thelbin e tyre do të ketë humbur identitetin e saj qytetërues dhe do të shndërrohet në një shtojcë të shoqërisë nga e cila i importoi. Një shoqëri që importon produktet e qytetërimit pa thelbin dhe mendimin e tyre thjesht grumbullon dhe stivon struktura të zhveshura nga thelbi, dhe mbledh pirgje sendesh që nuk përmbajnë mendim. Qytetërimi në çdo shoqëri, sipas vështrimit të Bennabit, ‘u jep lindje’ produkteve të veta dhe i pajis ato me thelbin, shpirtin dhe mendimin e vet. Bota myslimane dështoi të ndërtonte një qytetërim sepse u kufizua në grumbullimin e produkteve materiale.

Ngrehina qytetëruese në shoqëri aktualizohet kur sfera e njerëzve inovon sferën e ideve, të cilat njerëzit i përdorin në prodhimin e sferës së sendeve. Të gjithë njerëzit vdesin dhe shumica e objekteve konsumohen e humbasin vlerën, ndërsa për sa u përket ideve, disa janë të gjalla, të qëndrueshme dhe të domosdoshme pavarësisht kalimit të kohës; disa janë ide të vdekura që mund të hidhen pa asnjë humbje; ndërsa të tjerat janë fatale dhe duhen flakur.

Në nivelin e individit, dhe ndërsa ka një dukje harmonie midis niveleve të ndryshme të mendimit në rrethin e mendimtarëve, kjo nuk do të thotë se të gjithë anëtarët e këtij rrethi kanë të njëjtën metodologji në procesin e tyre të të menduarit. Faktorët që ndikojnë — ose që inkorporohen — në mendimin e tyre gjithashtu variojnë, pasi individët zotërojnë karakteristika të dallueshme intelektuale dhe sjelljeje.

Këto karakterizime nuk kanë kufij ndarës apo hierarki preferenciale midis tyre, dhe është e lehtë të dallosh individë që kanë nivele të ndryshme të karakteristikave të çdo kategorie. Ka përshkrime të tjera që mund të bien brenda ose jashtë këtyre kategorive, si letrarë, studiues, shkrimtarë, analistë, konsulentë, ekspertë, teknikë, etj. Mendimi është përmbajtja që karakterizon personalitetin të cilin e quajmë mendimtar. Disa nga kjo përmbajtje mund të ndahet në nivele të ndryshme me personalitete të tjera. Këto përmbajtje janë të qarta dhe të qëndrueshme në secilin prej këtyre personaliteteve, deri në atë pikë sa mund të përshkruani themelin intelektual të secilit personalitet dhe shkallën e pasurisë, thellësisë dhe diversitetit të tyre intelektual në krahasim me të tjerët në kategori.

Dhe pasi mund të diskutojmë pasurinë intelektuale, ne jemi gjithashtu në gjendje të diskutojmë varfërinë intelektuale, zbrazëtinë intelektuale, falimentimin intelektual, ose sterilitetin intelektual, etj., për të përshkruar gjendjen e dobësisë intelektuale që karakterizon një individ, një segment të shoqërisë, ose një brez njerëzish.

Dialogu i Dijes dhe i Mendimit
Mendimi njerëzor është i prirur të jetë i saktë ose i gabuar. Ne synojmë të rrokim atë që është e saktë në mendim në përputhje me kornizën islame të referencës të cilën e përqafojmë. Mendimi i cili vlerësohet si i saktë — në fushën e mendimit islam — vlerësohet si i tillë sepse është në përputhje me atë që është e vendosur fetarisht. Që mendimi të vlerësohet i saktë, ai duhet të ofrojë thellësi dhe dobi për jetën.

Njeriu nuk mund të diskutojë mendimin në izolim nga dija. Disa kërkues të dijes, veçanërisht në shkencat fetare, preferojnë të përdorin termin ‘ilm (dije ose shkencë) në kontekstin e tij të kufizuar siç shpjegohet nga dijetarët tradicionalë të Islamit. Prandaj, ata zgjedhin të merren ekskluzivisht me temat e tij të njohura që diskutohen në tekstet e shkencave fetare dhe librat e trashëgimisë islame, duke filluar me virtytin e ‘ilm-it dhe ‘ulama-ve (dijetarëve), dhe duke inkurajuar përvetësimin e dijes. Disa studentë të shkencave fetare shfaqin një frymë fanatizmi për një degë të caktuar të dijes (p.sh. fikh, hadith, ose tefsir). Megjithatë, ajo që është e rëndësishme është synimi dhe qëllimi i ‘ilm-it; për aq sa rrit lidhshmërinë me Zotin dhe arritjen e dobisë për krijimin e Tij. Merita e çdo dijeje rritet kur ajo është më e dëshiruar dhe e nevojshme urgjentisht.

Nuk është qëllimi këtu të bëhet një krahasim midis dijes dhe mendimit për t’i dhënë epërsi njërës mbi tjetrën. Po kështu, ne nuk duam t’i japim mendimit prioritet mbi kulturën, da’wah-n (thirrjen fetare), ose filozofinë, etj., sepse dija është mendim, kultura është mendim, dhe filozofia është mendim: të gjitha këto janë produkte të mendimit njerëzor në nivele të ndryshme dhe me specifika të larmishme. Ne përpiqemi t’i trajtojmë të gjitha këto si mendim islam. Aliu ibn Ebi Talibi thotë në Nahj al-Balagha: “…nuk ka dije superiore ndaj tafakkur-it (meditimit)… dhe nuk ka asgjë me fisnikëri më të madhe se dija…”

Detyra e dallimit midis fikr-it dhe ‘ilm-it varet nga termi dhe jo nga koncepti. Termi ‘ilm (shkencë/dije) është i vjetër, duke u referuar shkallës së njohurive që një qenie njerëzore përfton për një subjekt të caktuar, në një mënyrë të qëllimshme, me një synim specifik, dhe karakterizohet nga një shkallë organizimi, institucione, kurrikula dhe metodologji e veçantë. Fikr (mendim), nga ana tjetër, është një term modern që konnoton tërësinë e perceptimeve, opinioneve dhe parimeve të arritura nga të menduarit njerëzor me synim kuptimin e subjektit dhe analizimin e elementeve, shkaqeve dhe efekteve të tij, si dhe marrëdhënien e këtij subjekti me realitetin mbizotërues.

Mbi këtë bazë, ne pyesim: kush është një mendimtar? Një mendimtar nuk është një përshkrim për cilindo person që praktikon të menduarit, sepse të gjithë njerëzit mendojnë vetëdijshëm ose pavetëdijshëm, dhe rrjedhimisht, të gjithë njerëzit kanë mendim. Përshkrimi ‘mendimtar’ i jepet personit që zotëron një ngrehinë intelektuale të karakterizuar nga qartësia, konsistenca dhe integrimi, si dhe aftësia për të prodhuar mendim që e dallon atë nga shumica dërrmuese e njerëzve, gjë që meriton emërtimin e atij personi si mendimtar. Eshtë një ushtrim intelektual të peshohet pozicioni i mendimtarit vis-à-vis kategorive të tjera, si specialisti, i kulturuari, reformatori, filozofi, etj.

Lëvizja e Mendimit, dhe Mendimi i Lëvizjes
Përkatësia e individit në një shkollë mendimi ose lëvizje me një kornizë të caktuar reference ndikon në ngrehinën intelektuale të individit. Eshtë e vështirë të konceptohet një lëvizje që nuk udhëhiqet nga mendimi. Pyetjet që mbeten pastaj lidhen me atë se cilin tip mendimi do të adoptojë lëvizja, kush janë mendimtarët në radhët e saj, cila është vlera dhe relevanca e këtij mendimi për objektivat e lëvizjes, dhe çfarë programesh do të zhvillojë ajo për të ringjallur dhe zgjeruar horizontet e këtij mendimi. Mendimi është lëvizja e mendjes kur mendimtari inovon idenë e tij, prandaj, mendimi dhe lëvizja janë koncepte të lidhura.

Megjithatë, është gjithashtu e mundur që një ide të privohet nga një lëvizje nëse i mungojnë ithtarët që do ta aktualizonin atë. Në një rast të tillë, ideja do të jetë e zhveshur nga vlera dhe domethënia për të qenë ndikuese, efektive, ose për të krijuar ndonjë ndryshim të parashikuar. Që mendimi të manifestohet në një lëvizje, duhet të plotësohen dy kushte: i pari është që ky mendim të adoptohet nga njerëz që do ta vënë atë në lëvizje në jetën reale (kalimi nga mendimi në veprim), dhe i dyti është që kjo lëvizje nga mendimi në veprim të zbatohet dhe të prodhojë ndryshim në realitet.

Në lëvizjet bashkëkohore reformiste, termi harakah (lëvizje) tregon një dëshirë për të ndryshuar status quo-në mbizotëruese. Prandaj, ai konnoton praninë e një grupi ose organizate që lëviz brenda realitetit mbizotërues me qëllim ndryshimin e tij duke përdorur mjete të caktuara. Rrjedhimisht, Islami është një lëvizje që synon të krijojë ndryshim në realitetin mbizotërues që nga koha e shpalljes së tij. Pasimi i Mesazheve Hyjnore është një lëvizje e fesë dhe një përtëritje në Ligjet e Shpallura. Historia islame dëshmoi lëvizje opozitare që nga shekujt e saj të hershëm. Lëvizje të shumta islame që u shfaqën më vonë ishin të një natyre reformiste politike dhe fetare, si lëvizjet e Shejh Muhamed ibn Abd el-Uehhabit në Nexhd, Shah Ueli Allah el-Dehlauit në Indi, Muhamed ibn Ali el-Sanusit në Afrikën e Veriut, etj., pa përmendur lëvizjet e një karakteri misticist sufist. Më vonë lëvizjet reformiste u shfaqën në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe fillim të shekullit të njëzetë në reagim ndaj kolonializmit dhe dobësisë së Umetit Mysliman, të ndikuara nga Xhemal el-Din el-Afgani dhe dishepulli i tij Muhamed Abduh, dhe më vonë Muhamed Rashid Rida, dhe pasueshëm Hasan el-Bena dhe themelimi i lëvizjes së Vëllezërve Myslimanë.

Titulli “Mendimi i Lëvizjes dhe Lëvizja e Mendimit” u përmend nga Taha Jabir Alalwani në referencë të asaj që ai e quajti “Lëvizja e Umetit” dhe asaj që ajo mbart si përpjekje për të kristalizuar “kornizën intelektuale islame bashkëkohore dhe alternative”. Synimi i kësaj është “të ushqejë lëvizjen e Umetit me ushqimin e nevojshëm intelektual që i mungon”. Ai thekson nevojën për të hulumtuar dhe kritikuar thonjësisht lëvizjen e mendimit islam nga shpallja e tij fillestare deri në të tashmen, si dhe nevojën për institucione kolektive të specializuara për të furnizuar lëvizjen e Umetit me vetëdijen dhe lidershipet e nevojshme intelektuale.

Në një qasje tjetër, Ahmad al-Raysuni paraqet “Kritika e Lëvizjeve Islame: Midis Mendimit të Lëvizjes dhe Lëvizjes së Mendimit”, në të cilën ai vëren se zhvillimi i lëvizjeve islame të shqetësuara politikisht nuk u ngrit në nivelin e kërkuar në prodhimin e mendimtarëve, dijetarëve dhe kërkuesve në fushë, përveç një pakice të zgjedhur që u shfaq rastësisht. Mendimi i lëvizjes që u shfaq në të vërtetë ishte mendim në shërbim të vetë lëvizjes dhe kërkesave të betejës; një mendim që mbron pozicionet, zgjedhjet dhe interesat e lëvizjes. Kjo është ajo që ai e quan “fikr al-harakah” (mendim i lëvizjes), i cili është më i afërt me mendimin partiak ose mentalitetin militant. Ky mendim i lëvizjes dështoi të përballej me zhvillimet ose të inovonte progresin, brenda ose rreth këtyre lëvizjeve vetë. Ajo që nevojitet sot, pohon al-Raysuni, është një lëvizje e përtëritjes dhe ixhthihadit, mendim i lirë dhe krijues, duke çliruar dhe nxitur ‘lëvizjen e mendimit’ pa nënshtrim ndaj mendimit të lëvizjes.

Mendimi dhe lëvizja janë të gërshetuar, e megjithatë është mendimi ai që duhet të udhëheqë çdo lëvizje që kërkon reformë, ndryshim, inovacion, produktivitet të vazhdueshëm dhe kontribut, me ç’rast lëvizja e mendimit është ajo që gjeneron mendimin e lëvizjes. Megjithatë, kur lëvizja i paraprin mendimit, dhe mendimi i lëvizjes qeveris lëvizjen e mendimit, ky është një preambulë për regres drejt një pozicioni reaktimi, duke humbur agjencinë për të kryer ndryshim, dhe duke rënë peng i një monokromatizmi intelektual që spraps aftësitë intelektuale të ngjyrave të tjera. Këtu lëvizja kufizohet në një gjendje konsumi që shteron burimet e saj të disponueshme, duke e detyruar atë të importojë dhe të jetë e varur, sepse i mungon pasuria intelektuale, iniciativa, zhvillimi dhe përtëritja.

Shkollat e Mendimit
Termi ‘projekt intelektual’ përshkruan ngrehinën intelektuale dhe kontributet e individit. Megjithatë, projekti intelektual mund të jetë gjithashtu një atribut i një grupi njerëzish që ndajnë në mënyrë të përbashkët një ngrehinë intelektuale ose i përkasin një shkolle mendimi. Një shkollë mendimi mund të jetë një shoqatë reformiste, një lëvizje fetare, një parti politike, ose një grup shkencor i specializuar, ose mund të jetë një rrymë e gjerë intelektuale që përfshin segmente thelbësore të shoqërisë, ose që mbizotëron në shoqëri si tërësi. Ithtarët e një shkolle mendimi mund të adoptojnë një paradigmë ose qasje të veçantë në mendim (si shkollat sufiste, salafiste ose filozofike), ose të adoptojnë paradigma dhe qasje të larmishme brenda një kornize reference (si shkollat e ndryshme juridiksionale madhahib). Shembuj të shkollave të mendimit përfshijnë Vëllezërit Myslimanë, Shkollën e Frankfurtit në Filozofi, Shkollën e Çikagos në Ekonomi, Rrethin e Vjenës dhe Shkollën Salafiste.

Një shkollë mendimi shpesh dallohet duke pasur figura kyçe dhe pionierë, shkrimet e të cilëve bëhen referenca mbi pozicionet e shkollës së tyre, dhe të cilët ndajnë ide, shpresa dhe ambicie të përbashkëta që ata përpiqen t’i arrijnë në bashkëpunim me ndjekësit e tjerë të shkollës. Shkollat e mendimit zakonisht kanë shoqata profesionale ose shkencore që janë aktive në transmetimin e mendimit të shkollës përmes botimit të veprave shkencore e periodikëve dhe mbajtjes së konferencave e seminareve.

Ngrehina intelektuale e një shkolle mendimi është një grup ideve (besimeve) dhe aspiratave (ndjenjave) që përbëjnë vështrimin e individëve për veten e tyre individualisht, për shoqërinë e tyre, historinë e shoqërisë, të tashmen dhe të ardhmen, realitetin e botës rreth tyre, dhe për metodën e ndryshimit të kërkuar për të reformuar këtë realitet e për të zgjidhur problemet e tij. Anëtarët e një shkolle mendimi ndajnë në mënyrë të përbashkët idetë e përgjithshme dhe aspiratat e shkollës, por ata gjithashtu mund të mos jenë krejtësisht konvergjentë, duke pasur parasysh dallimet e lindura midis individëve dhe mendimeve të tyre. Dy çështje duhet të ekzistojnë në kombinim të ekuilibruar: nga njëra anë, elementet e përbashkëta intelektuale lejojnë bashkëpunimin në arritjen e qëllimeve të përbashkëta të grupit, shoqërisë apo Umetit, dhe nga ana tjetër, diversiteti në talente, aftësi dhe prirje lejon integrimin e përvojave të larmishme midis individëve të grupit, segmenteve të shoqërisë dhe komuniteteve që përbëjnë Umetin.

HARTËZIMI I NDËRTIMIT INTELEKTUAL DHE NDËRTIMIT TË MENDIMIT DHE ARSYES